TCMB Tatil Günü Niçin Karar Aldı?
Önce
temel bilgiler: Zorunlu karşılıklar, rezervler ve ROK
Günümüz
finans sisteminde bankaların topladıkları mevduat ve diğer kaynaklardan belirli
bir miktarını zorunlu olarak merkez bankasına yatırmaları gerekiyor. Yatırılan
bu tutara zorunlu karşılık deniyor. Bir bankanın zor duruma düşmesi halinde
merkez bankası, bu bankadan aldığı zorunlu karşılıkları serbest bırakarak zor
durumdan çıkmasına yardım ediyor. Zorunlu karşılık oranlarını belirleme yetkisi
merkez bankalarına ait bulunuyor.
Merkez
bankaları bir yandan ileride doğabilecek sıkıntılı durumda bankalara yardım
edebilmek için onların mevduat ve diğer kaynaklarından zorunlu karşılık alırken
bir yandan da ülke ekonomisinin karşılaşabileceği döviz sıkıntılarını
karşılamak için döviz (ve altın) rezervi bulunduruyor. Birkaç ülke dışındaki
ülkelerin parası rezerv para niteliği taşımıyor. Yani uluslararası işlemlerde
alış veriş birimi olarak kullanılamıyor. Örneğin Türkiye, uluslararası
ödemelerini, bazı sınırlı istisnalar dışında, TL ile yapamıyor. Türkiye’ye mal
satanlar ödemenin TL ile yapılmasını kabul etmiyor ve karşılığında Dolar ya
Euro talep ediyorlar. Bir ekonomide sıkıntılı bir durum ortaya çıkmışsa o
ülkede parası olan yabancılar paralarını alıp gitmek isteyebilirler. Bu gibi
durumlarda döviz talebi tavan yapacağı için döviz yokluğu yaşanabilir. İşte bu
aşamada rezervler devreye giriyor ve döviz paniğini önleyerek krizin daha da
ileri aşamalara ulaşmasını önlüyor. Merkez bankalarının döviz (ve/veya altın)
rezervi bulundurma ihtiyacı buradan doğuyor.
Türkiye’de
zorunlu karşılıklar, 2011 yılı sonuna kadar hangi para cinsinden mevduat veya
kaynak toplanmışsa o para cinsinden karşılık yatırılması yöntemiyle uygulandı.
Yani TL ile toplanan mevduat için zorunlu karşılık TL, Dolarla toplanan mevduat
veya kaynak için zorunlu karşılık Dolar ile yatırılıyordu. TCMB, 2011 yılı
sonunda bu yönteme bir alternatif getirerek TL ile toplanan mevduat ve kaynağın
belirli bir bölümü için (bu bölüme rezerv opsiyon katsayısı - ROK adında bir
katsayı uygulanarak TL karşılığı hesaplanıyor) zorunlu karşılığın dövizle
(Dolar veya Euro) veya altınla da yatırılabilmesi olanağını tanıdı. Buna rezerv
opsiyon mekanizması (ROM) adı veriliyor (ROM ve ROK’un ayrıntıları aşağıda
meraklısı için ayrıntılar bölümünde yer alıyor.) Böylece bankalar dışarıdan
daha uygun maliyetle buldukları dövizlerle TL zorunlu karşılıkların bir
bölümünü yatırıp serbest TL kaynak sahibi olma olanağına kavuştular.
TCMB’yi
tatil gününde zorunlu karşılıkları artırmaya götüren gelişmeler
ABD
ekonomisinden gelen iyileşme haberleri son dönemde Doları diğer paralar
karşısında güçlendiriyordu. Geçen hafta Avrupa Merkez Bankası Başkanı
Draghi’nin Euro Bölgesinin deflasyona gidebileceği yolunda verdiği karamsar
mesajlar Euro’ya değer kaybettirirken Doları daha da güçlendirdi. Bu çerçevede
Dolar kurunda son günlerde ortaya çıkan yükselişin devam etmesi ve Dolar TL
paritesinin haftayı 2,34’ün üzerinde kapatması bu artışın süreceği izlenimini
yarattı.
Dışarıdan
kaynaklanan bu gelişmelere ek olarak içeride iki önemli gelişme söz konusu
oluyor: (1) Son dönemde TCMB’nin döviz rezervlerinde düşüş yaşanıyor. Bunun
nedeni bankaların TL zorunlu karşılıklar için TCMB’ne ROM mekanizmasını
kullanarak yatırdıkları yabancı paraları çekerek TL karşılıklarını yatırmaları.
Bunun da nedeni bankaların dövize duydukları ihtiyaç. Aralık 2014’de bu şekilde
TCMB’den çekilen miktar yaklaşık 5 milyar dolar. (2) Bankalar, kısa vadeli dış
borçlanmayı artırmaya devam ediyorlar. Fitch, Türk bankalarına, 2008’den bu
yana kısa vadeli dış borçlanmayı 3 kat artırdıklarını ve bunun önemli bir döviz
riski yarattığı uyarısında bulundu.
TCMB’nin
zorunlu karşılıkları artırma kararı
Bu
saydığımız nedenlerle TCMB, alışılmadık bir şekilde Cumartesi günü, yabancı
para zorunlu karşılıklarını artırdı ve rezerv opsiyon katsayılarını değiştirdi
(yeni zorunlu karşılık oranlarını ve ROK katsayılarını aşağıda meraklısı için
ayrıntılar başlığında bulabilirsiniz.)
TCMB,
bu düzenlemelerin gerekçesi olarak, kararda şu ifadeye yer veriyor: ‘Küresel
piyasalardaki son gelişmeler dikkate alınarak finansal istikrarı desteklemek
amacıyla bankaların ve finansman şirketlerinin yabancı para cinsinden
yükümlülüklerinin zorunlu karşılık oranları, çekirdek dışı yükümlülüklerde
vadelerin uzamasını teşvik edici yönde aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.’
Demek ki TCMB, küresel piyasalardaki gelişmelerin yaratabileceği sıkıntıyı
önemsiyor ve yabancı para cinsinden yükümlülüklerin vadesinin kısalığından
endişe duyuyor. Yani bu anlamda Fitch’in uyarısıyla aynı paralelde düşünüyor.
Öte yandan ROM’dan geri dönen bankaların son dönemde TCMB’den çektikleri
dövizlerin rezervleri azaltmasından endişe duyuyor. Ve bir yandan çekilen
rezervleri yerine koymak bir yandan bankaların dövizle borçlanma vadelerini
uzatmak (ya da en azından kısa vadeye yönelmelerini önlemek) amacıyla bu
önlemleri almış bulunuyor.
TCMB’nin
bu kararının sonuçları
TCMB’nin
kararında yabancı para zorunlu karşılık oranlarında yapılan bu artışlarla
TCMB’nin döviz rezervlerinde yaklaşık 3,2 milyar Dolar tutarında artış meydana
geleceği vurgulanıyor. Buna karşılık TCMB, ROK katsayılarında yaptığı düzenlemeyle
bankalara 2,4 milyar dolar iade yapacak. Bu durumda net olarak bankalardan 800
milyon dolar aktarmış olacak. Böylece bankalara döviz yönünde 1 milyar dolardan
daha az bir yük bindirerek asıl hedefi olan rezervleri iadeye konu olmaktan
çıkarma hedefini gerçekleştirmiş olacak.
ROK
uygulamasıyla TL zorunlu karşılıkların yerine yabancı para alınması bir anlamda
ödünç rezerv yaratılmasına yol açıyor. TCMB, şimdi bunu zorunlu karşılıkları
artırarak gidermeye çalışıyor. (Bu konudaki eleştirimi Ödünç Rezerv Olur mu?
Başlığı altında bu blogta yayınlamıştım: http://www.mahfiegilmez.com/2013/04/odunc-rezerv-olur-mu.html.)
Meraklısı
için ayrıntılar:
Rezerv
opsiyon mekanizması ve rezerv opsiyon katsayısı (ROK)
TCMB,
bankaların TL olarak yatırmak zorunda oldukları zorunlu karşılıkların bir
bölümünü (bugün itibariyle % 60’ına kadarki bölümünü) döviz ya da altın
cinsinden yatırmalarına izin veriyor. Bu, bankalar için bir zorunluluk değil
bir opsiyon yani bir alternatif. Bu uygulamaya rezerv opsiyon mekanizması
deniyor. Örneğin bir ay vadeli 100 TL mevduat alan bir banka bu paranın
karşılığında TCMB’ye isterse (100 x 0,13 =) 13 TL ya da isterse bunun 5,2
TL’lik bölümünü TL ve kalan 7,8 TL’lik bölümünü USD veya Euro olarak
yatırabiliyor. Bu kalan 7,8 TL’lik (ya da yüzde 60’lık) bölüm için TCMB,
bankalara yukarıda değindiğimiz alternatifi kullanma hakkını veriyor. Bu
uygulamayı seçen bankalar yatıracakları döviz tutarını hesaplarken Rezerv
Opsiyon Katsayısını (ROK) uyguluyorlar.
TCMB’nin
Cumartesi günü yaptığı düzenleme sonucunda yabancı para için yeni zorunlu
karşılık oranları ve eski oranlarla karşılaştırması:
|
Yabancı Para Mevduat/Katılım Fonu Dışı Yükümlülükler
|
Mevcut Oranlar (%)
|
Yeni Oranlar (%)
|
|
1 yıla kadar (1 yıl dâhil) vadeli
|
13
|
18
|
|
2 yıla kadar (2 yıl dâhil) vadeli
|
11
|
13
|
|
3 yıla kadar (3 yıl dâhil) vadeli
|
11
|
8
|
|
5 yıla kadar (5 yıl dâhil) vadeli
|
6
|
7
|
|
5 yıldan uzun vadeli
|
6
|
6
|
TCMB’nin
Cumartesi günü yaptığı düzenleme sonucunda yeni ROK katsayıları ve eski
katsayılarla karşılaştırması:
|
Döviz Tesis İmkânı Dilimleri (%)
|
Mevcut ROK
|
Yeni ROK
|
|
0-30
|
1,4
|
1,20
|
|
30-35
|
1,5
|
1,50
|
|
35-40
|
1,8
|
1,90
|
|
40-45
|
2,6
|
2,30
|
|
45-50
|
2,9
|
2,70
|
|
50-55
|
3,1
|
3,10
|
|
55-56
|
3,2
|
3,30
|
|
56-57
|
3,50
|
|
|
57-58
|
3,70
|
|
|
58-59
|
3,90
|
|
|
59-60
|
4,10
|
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202683 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.