Ödünç Rezerv Olur mu?
Merkez Bankaları Niçin Rezerv Tutar?
Merkez bankaları niçin döviz ve
altın rezervi tutar? Bu sorunun yanıtı genellikle sıkıntılı zamanlar ve kötü
günler içindir şeklindedir. Eğer bir ülkenin parası uluslararası alanda kabul
edilen bir değişim aracı niteliği taşıyorsa o zaman o ülke merkez bankasının
ayrıca başkasının parasını döviz rezervi olarak bulundurması gerekmez. Mesela
Dolar küresel sistemde tanınan, alış verişlerde geçerli olan bir para olduğu için
Fed’in ayrıca başka bir ülke parasını rezerv olarak tutmasına gerek yoktur.
Benzer bir durum büyük ölçüde Euro ve Avrupa Merkez Bankası için de geçerlidir.
Bunlar kadar olmasa da rezerv para niteliğine yakın üç para birimi daha vardır:
Yen, Sterlin ve İsviçre Frangı. Öteki ülkelerin paraları rezerv para niteliği
taşımaz. Örneğin Türkiye, uluslararası ödemelerini, bazı sınırlı istisnalar
dışında, TL ile yapamaz. Türkiye’ye mal satanlar ödemenin TL ile yapılmasını
kabul etmez karşılığında Dolar ya Euro talep ederler.
Bir ekonomide kriz ortaya
çıkmışsa o ülkede parası olan yabancılar paralarını alıp gitmek isterler. Bu
gibi durumlarda döviz talebi tavan yapacağı için döviz yokluğu yaşanabilir. İşte
bu aşamada rezervler devreye girer ve döviz paniğini önleyerek krizin daha da
ileri aşamalara ulaşmasını önler. Kriz olması da şart değildir. Türkiye’ye borç
verenler, bir sıkıntı durumunda alacaklarını alabilmek için Türkiye’nin yeterli
döviz stokuna sahip olup olmadığını görmek isterler. Bu nedenlerle TCMB’nin
döviz rezervi bulundurma ihtiyacı doğar. Altın rezervi de TCMB açısından aynı
amaca dayalıdır. TCMB için anlattıklarımızı üç aşağı beş yukarı parası rezerv
para olmayan bütün ekonomilerin merkez bankaları için genelleştirebiliriz.
Parası rezerv para niteliğinde
olan ve genellikle döviz rezervi bulundurmayan ya da ihmal edilebilecek oranda
bulunduran ekonomilerin altın rezervi tuttuklarını görürüz. Bunun nedeni geçmişten
kalan bir stokun ve alışkanlığın devamıdır. Geçmişte kağıt para altın karşılığı
basılırdı. Bu gelenek birinci dünya savaşı sonrası terk edildiği halde ABD
Dolarında 1971 yılına kadar devam etti ve o tarihte ABD de kağıt paranın altın
karşılığını kaldırdı. Ne var ki geçmişte karşılık olarak tutulan altın stokları
elden çıkarılmadı ve bu ülkelerin altın rezervi olarak kalmaya devam etti.
TCMB’nin Rezervleri
Yakın zamana kadar TCMB’nin döviz
rezervleri kendi satın aldığı dövizler ile döviz mevduatı karşılığında
bankalardan zorunlu karşılık olarak aldığı dövizlerden oluşurdu. Şimdi bunlara
ek olarak bankalardan TL zorunlu karşılıklarına karşılık ROK uygulamasıyla aldığı
dövizler de bu rezervlere dahil oldu ve bu yolla TCMB döviz rezervlerini 100
milyar doların üzerine çıkardı. TCMB’nin 22.03.2013 günü itibariyle toplam 125,3
milyar dolar tutarındaki rezervlerinde altın rezervinin payı 20,3 milyar dolar,
döviz rezervinin payı ise 105 milyar dolardır.
Merkez bankaları, bankaların
kaynaklarını sınırsızca krediye dönüştürmesi üzerinde denetim sağlayabilmek,
onlara zor zamanlarında likidite verebilmek için bankalardan kaynaklarının bir
bölümünü zorunlu karşılık adı altında alırlar. TCMB, eskiden aldığı bu
karşılıklara faiz öderdi. Doğrusu da budur çünkü bu bir vergi değil bir güvence
parasıdır. Bu karşılıklar, kaynaklar hangi para cinsinden ise o para cinsinden
alınırdı. TCMB, son dönemde bu
uygulamayı değiştirerek TL kaynaklar için döviz ya da altın ile karşılık
yatırılabilmesi uygulamasını rezerv opsiyon katsayısı ile devreye soktu.
İki Soru Üç Yanıt
Birinci soru: Merkez bankaları niçin
rezerv tutar? Ülke ekonomisinin sıkıntılı ve kötü günlerinde, kriz dönemlerinde
döviz gereksinimi karşılamak için.
İkinci soru: Merkez bankaları
bankalardan niçin zorunlu karşılık alır? Bankaların sıkıntıya düştükleri
dönemlerde onlara karşılık olarak yatırdıklarını iade ederek likidite
sıkıntısını aşmalarını sağlamak için.
Üçüncü yanıt: Rezerv Opsiyon
Katsayısı yöntemini kullanarak bankaların TL zorunlu karşılıklarının bir
bölümünü dövizle alıp rezervlere ekleme buluşu iyi günlerde iyi sonuç verir.
Merkez Bankası’nın rezervleri yüksek görünür, ekonomiye güven artar. Ne var ki
gün gelir de işler tersine dönerse bu ödünç rezervler zorunlu karşılıklarla iç
içe girer ve baş ağrıtır.
Bu tür bir rezerv politikası iyi
günler için iyi kötü günler için kötüdür. Oysa rezervler iyi günleri daha iyi
göstermekten çok kötü günlerde durumun daha da kötüye gitmesini önlemek için
tutulur.
Rezervin ödüncü olmaz. Ödünç
veren geri isterse rezerv vadesi geçmiş borca dönüşür.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202690 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.