Faizi Yok Sayamayız
Not: Bu yazı 23 Mart
2013’de bu blogda yayınladığım Eş anlı İç ve Dış Ekonomik Denge başlıklı yazıma
ekleme yapılmış halidir. Ekonomi eğitimi almamış olanlardan bu kadar teknik bir
yazı için peşinen özür dilerim.
Mal ve hizmet piyasasında denge
Dışa kapalı bir ekonomide mal ve hizmet piyasasında denge
şöyle bir denklemle ifade edilebilir:
S(Y) + T = I(r) + G
Gelirin bir fonksiyonu olan gönüllü tasarruflar S(Y) ile
zorunlu tasarruf niteliğindeki vergilerin (T) toplamı faizin bir fonksiyonu
olan yatırımlar I(r) ile kamu harcamalarının (G) toplamına eşittir.
Şimdi bu denklemi şekil üzerinde gösterelim.
Gelir (Y) arttıkça onun bir fonksiyonu olan tasarruflar ve
ithalat artar, faiz (r) düştükçe onun bir fonksiyonu olan yatırımlar artar.
Kamu gelirleri (T), kamu giderleri (G) ve ihracat gelirden ve faizden
bağımsızdır. Bu durumda IS (yani yatırım tasarruf eğrisi) soldan sağa azalan
bir eğim içindedir.
Para piyasasında denge
Paranın işlem (t), ihtiyat (p) ve spekülasyon (s) güdüsüne
bağlı talep formları şu fonksiyonel ilişkilerle gösterilebilir:
İşlem ve
ihtiyat güdüsüyle para talebi gelirin bir fonksiyonudur: Mt,p = L1(Y.)
Spekülasyon güdüsüyle para talebi faizin bir fonksiyonudur: Ms
= L2(r)
Buna göre toplam para talebi işlem, ihtiyat ve spekülasyon
güdüsüyle talep edilen para toplamına eşit olduğuna göre: Md = Mt,p + Ms
yazabiliriz. Ya da bunu toplu bir fonksiyonel ilişki biçiminde ifade etmek
istersek para talebinin bir bölümünün gelirin, bir bölümünün de faizin bir
fonksiyonu olduğundan hareketle şöyle gösterebiliriz:
M = L(Y, r)
Para talebi ile para arzı birbirine eşit olduğuna göre aynı
fonksiyonel ilişki bize para arzını ve dolayısıyla LM’i bir başka deyişle para
piyasasındaki dengeyi verir.
Para arzı da para talebi de gelirin ve faizin bir
fonksiyonudur. Dolayısıyla para arzı ve para talebini bir arada gösteren LM
eğrisi faiz ve gelir arttıkça artan bir görünüm içinde olacağı için soldan sağa
doğru yükselen bir eğim çizer.
Dış denge
Ekonomi dışa açıldığında mal ve hizmet dengesine ihracat (X)
ve ithalatı (M*) eklememiz gerekmektedir (Para arzını M ile gösterdiğimiz için
karışıklığı önlemek amacıyla ithalatı M* ile gösteriyoruz.) Bu durumda
yukarıdaki denklem şöyle olacaktır:
S(Y) + T = I(r) + G + X – M*
Fonksiyonel olarak gelirle
ilişkili olan, yani gelir arttıkça artış eğilimi gösteren ithalatı bu ilişkiyi
de gösterecek biçimde ifade eder ve sol tarafa aktarırsak denklemimiz şöyle bir
görünüm alır:
S(Y) + T + M*(Y) = I(r) +
G + X
Sermaye hareketlerinin tam olarak değil ama önemli ölçüde
serbest kaldığı günümüz dünyasında dışa açık küçük bir ekonomide ödemeler
dengesini net ihracat olarak tanımlayabiliriz. Yani BP = NX olur.
İhracat bağımsız bir değişkendir. Daha doğrusu ihracat,
başka ülkeler açısından ithalat olduğu için o ülkelerin gelir düzeyindeki
değişmelere bağlıdır. Bizim ülkemizin geliriyle bir ilişkisi yoktur. İthalat
ise bizim ülkemizin gelirine bağlıdır ve gelirimiz arttıkça ithalatımız da
artar.
Bu durumda ihracat ile ithalatın farkını gösteren net
ihracat NX eğrisi (ki ödemeler dengesinin de özetini gösterir) dikey eksende
faizin, yatay eksende gelirin gösterildiği yukarıdaki şekilde soldan sağa
yükselen bir eğilim içindedir. Gelir arttıkça ithalat artar, ithalat arttıkça
net ihracat ya da cari denge açığı büyür ve bunu finanse etmek için daha fazla
yabancı kaynak çekmek gerekir bunu yapabilmek için de faizler artar.
Sermaye
hareketlerinin büyük ölçüde serbest olduğu bir ortamda, dışa açık küçük bir
ekonomide eş anlı iç ve dış denge oluşumu
Dışa açık bir ekonomide parasal ve reel dengelerin ifadesini
daha önce yazmıştık:
M = L(Y, r)
= LM
S(Y) + T +
M*(Y) = I(r) + G + X = IS
Dış denge
de şöyle belirlenir:
BP = NX =
CA
Sermaye hareketlerinin serbest
olduğu bir ekonomide: IS eğrisi (tasarruflarla yatırımların eşitlendiği eğri);
mal ve hizmet piyasasındaki, LM eğrisi (para arzıyla para talebinin eşitlendiği
eğri); para piyasasındaki, BP eğrisi (ödemeler dengesini gösteren eğri);
ülkenin dünya piyasasındaki dengesini gösterir.
Bu üç eğrinin kesiştiği nokta bize ekonomide hem mal ve
hizmet piyasasının hem para piyasasının hem de dış dengenin birlikte dengede
olduğu durumu gösterir.
Aşağıdaki şekilde ekonomik dengenin, para piyasası dengesi
(LM), mal ve hizmet piyasası dengesi (IS) ve ekonominin dış dengesinin (BP)
kesiştiği D noktasında oluştuğu görülüyor. Şekilde IS, LM ve BP eğrilerinin
kesiştiği D denge noktasında faiz oranı r1 ve gelir miktarı da Y1’dir.
Faizi yok sayarsak
dengeyi yakalayamayız
Kapitalist sitemin dengeye gelişini gösteren bu analiz neo
klasik ekonomi yaklaşımının modernize edilmiş halidir. Kapitalizmde ve onun
dayandığı piyasa sisteminde piyasaların eş-anlı dengeye gelişini bundan daha
iyi açıklayan bir teori henüz geliştirilmiş değildir.
Teorinin buradaki özetlenişini inceleyenler modelin
neredeyse tümüyle iki önemli değişkene dayandığını fark etmişlerdir: Gelir ve faiz.
Faiz daima dikey eksende, gelir de daima yatay eksende yer almış ve piyasaların
dengesi bu iki değişkenin oluşturduğu alanda belirlenmiştir.
Eğer bu sistemin içinde yer alarak devam edeceksek geliri
ciddiye aldığımız kadar faizi de ciddiye almak zorundayız. Faizi yok sayamayız.
Nasıl ki geliri yok sayarak dengeyi yakalayamazsak faizi yok sayarak da dengeyi
yakalayamayız. Faizin yerine ne koyarsak koyalım eksenlerden birisindeki
boşluğu dolduramayız.
Onun için Merkez Bankası’nın son dönemde yaptığı hamlelerden
sonuç alınamıyor. Eninde sonuna geleceğimiz nokta faizi indirdiğimiz gibi
yükseltmek olacaktır. Bu adımı atmakta geciktikçe ödeyeceğimiz fatura da
kabarmaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026115 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.