Fed, IMF Oldu
II. Dünya Savaşı sürerken, 1944 yılında ABD’nin Bretton
Woods kentinde Birleşmiş Milletler Para ve Finans Konferansı toplandı. Bu
toplantıda savaş sonrasında dünya ekonomisinin alacağı düzen ve bunun nasıl
koordine edileceği konuları görüşüldü. Bretton Woods toplantısının temel amacı,
savaşın neredeyse durma noktasına getirdiği uluslararası ticareti canlandırmak
için çıkış yollarını bulmaktı. Çünkü kapitalizmin temel kabulü uluslararası
ticaretin refahı artıracağı kabulüdür. Bunu ilk kez bilimsel çerçevede formüle
eden de karşılaştırmalı üstünlükler teorisini ortaya atan David Ricardo’dur.
Bretton Woods Konferansında iki görüş yarıştı. Birisi Keynes’in
hazırladığı Birleşik Krallık görüşü öteki de ABD Hazine Bakan Yardımcısı White’ın
hazırladığı ABD planıydı. Keynes’in planının White planından farkları belli
başlı 3 noktada toplanabilir: (1) Keynes, IMF’nin üye ülke merkez bankalarının
bağlı olduğu bir dünya merkez bankası şeklinde oluşturulmasını tasarlıyordu.
(2) Keynes’e göre bir dünya rezervi yaratılmalıydı (adına bancor diyordu.) (3) Keynes’e
göre uluslararası ticareti disipline edecek bir uluslararası ticaret örgütü
kurulmalıydı.
Toplantılarda Keynes planı değil White planı kabul edildi.
IMF, bugünkü şekliyle kuruldu, bancor diye bir rezerv yaratılmadı, uluslararası
ticaret örgütü de kurulmadı, onun yerine GATT toplantıları düzenlendi.
Aradan yıllar geçti. 1970 yılında IMF, uluslararası likiditeyi
artırabilmek için SDR (özel çekme hakları) adı altında bir rezerv yarattı.
Keynes’in bancor önerisinin üzerinden çeyrek yüzyıl geçtikten sonra dediğine
gelinmişti.
Aradan yine yıllar geçti. 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü
(WTO) kuruldu. Keynes’in uluslararası ticaret örgütü önerisi yarım yüzyıl sonra
hayata geçirilmiş oldu.
Buna karşılık IMF, hiçbir zaman merkez bankalarının üzerinde
bir merkez bankası durumuna gelemedi.
Bana sorarsanız küresel kriz sonrasında o noktaya Fed geldi.
Ki bu Keynes’in asla istemeyeceği bir şeydi. Çünkü Keynes, IMF üzerinde ABD’nin
egemen olmasını istemiyordu. IMF’nin kendi önerdiği şekliyle tercihen Londra’da,
eğer bu kabul görmezse New York’ta kurulmasını istiyordu. Washington D.C’de kurulursa
Amerikan hazinesinin güdümüne gireceğinden endişe ediyordu. Çünkü IMF’de en
büyük pay sahibi ABD olacaktı. Ve kuşkusuz Keynes biliyordu ki kapitalist sistemde
parayı veren düdüğü çalar. Öyle de oldu. Uzun yıllar bağımsız kalmayı başaran
IMF, küreselleşmeyle birlikte ABD’nin güdümüne girmeye başladı ve bu eğilim her
geçen gün arttı. ABD, kota artırımlarında ayak sürümeye ve dolayısıyla para
konusunda IMF’yi kendisine bağlamaya başladı. Bağlılık her geçen gün arttı.
Görünürde IMF bağımsızdı ama en yüksek oya sahip olan ABD, IMF’yi istediği
noktaya çeker olmuştu.
Zaman geçti. Eskiden IMF’den destek alan ülkeler artık
piyasadan borçlanmaya ve IMF’ye gitmemeye başladılar. IMF’nin müdavimi olan
Türkiye bile artık IMF kapısını çalmaz durumdaydı. Parayı vermeyen düdüğü
çalamadığı için IMF eski gücünü kaybetmeye başladı. İşte tam bu noktada küresel
kriz kürenin kapısını çaldı. Başlangıçta müthiş bir bocalama yaşandı. Öyle ya
kapısı ilk çalınan, sistemin lideri durumunda olan ve parayı verdiği için
düdüğü de çalacak olan ABD idi. Kriz, ABD’yi düdüğü elinden alınmış çocuk
konumuna düşürdü.
Yine zaman geçti. Muhasebedeki ‘ilk giren ilk çıkar yöntemi’
küresel krizde de geçerli oluverdi. Ve krize ilk giren ABD ilk çıkan olma
yolunda ilerlemeye başladı. ABD’nin krizden çıkma faaliyetleri arasında en
çarpıcı olanı eskiden ‘karşılıksız para basma’ diye bildiğimiz olayın yeni bir
ambalajla ‘niceliksel gevşeme’ adıyla piyasaya sürülmesiydi. Fed, tahvil alıp
para vermeye girişti. İşte o gün bugündür Fed, dünyanın merkez bankası konumuna
geldi.
Bugün kendi merkez bankasının ne iş yaptığını bilmeyen
sokaktaki adam bile Fed başkanının kim olduğunu, şahin mi güvercin mi olduğunu,
Fed’in faizi artırıp artırmayacağını, sabırlı kelimesinin para politikası
kurulu kararı metinden çıkarılmasının ne anlama geleceğini biliyor.
Merkez bankalarının bağımsızlığı kavramını süslü püslü cümlelerle
anlatmak mümkündür. Ama işin özüne bakarsak merkez bankalarına bağımsızlık
verilmesinin altında yatan neden ‘siyasetçinin
talimatıyla karşılıksız para basılmamasının sağlanmasından’ ibarettir.
Bugün merkez bankaları siyasetten bağımsız ama Fed’den
bağımsız değil. Hepsi Fed’in atacağı adımın boyunu, yönünü, şeklini görmeye
çabalıyor. Çünkü onlar da adımlarını ona göre atacaklar. Böylece Keynes’in son
hayali oldukça farklı bir formatta da olsa gerçekleşmiş oldu. Keynes, IMF’nin
böyle bir konumda olmasını hayal ediyordu. O gerçekleşmedi. Ama IMF giderek ABD
Hazinesinin güdümüne girerken, Fed de Keynes’in hayalindeki Dünya Merkez
Bankası konumuna çıktı. Aslında buna tam olarak Keynes’in hayali gerçekleşti
demek doğru olmaz. Doğrusu Keynes’in korktuğu oldu demek. Çünkü Keynes’in
hayalindeki bağımsız bir dünya merkez bankası kurulması yerine ABD Merkez
Bankası Fed, dünya Merkez Bankası oldu.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026103 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.