Küresel Ekonominin Değerlendirilmesi
ABD Ekonomisi
1990’lardan itibaren dünya konjonktürünün uygun havası
ABD’de aynı şekilde yaşandı. ABD ekonomisi hızlı bir çıkış yaşadı. Aşağıdaki
grafikler, yaşanan bu çıkışın 2000
yılından sonraki bölümünü gösteriyor. Grafiklere baktığımızda büyümenin
yükseldiği, yatırımların ve tasarrufların yüksek sayılabilecek bir düzeyde
seyrettiği, enflasyon ve işsizliğin makul düzeylerde bulunduğu, bütçe açığının
azaltıldığı bir dönem görüyoruz. Bu dönemde tek sorun cari açığın yüksekliği
olarak karşımıza çıkıyor.
ABD ekonomisi 2006 yılında yaşadığı düşük kaliteli mortgage
kredileri (subprime mortgage) kriziyle sarsılsa da bu alanda yapılan şirket
kurtarma operasyonlarıyla toparlandı. Ne var ki ardından gelen 2008 Lehman
Brothers’ın batışıyla başlayan finansal krizi aynı şekilde toparlayamadı ve
ekonomik krize girdi. Halen yaşamakta olduğumuz küresel krizin başlangıcı
olarak Lehman Brothers krizinin çıkışı esas alınıyor. Grafikler bize, 2006’da
başlamış olan düşüşün 2008’den başlayarak hızlandığını gösteriyor. Büyüme
grafiğinden açıkça görüleceği gibi ABD ekonomisi 2009’da resesyona giriyor,
ardından işsizlik yükseliyor, yatırımlar da tasarruflar da düşüyor, bütçe açığı
yükselmeye başlıyor. Dönemin iyiye giden tek göstergesi cari açık olarak
görünüyor. Küçülen ya da en azından büyüme hızı düşen bir ekonominin üretimi,
yatırımı düşüyor ve dolayısıyla ithalatı da azalıyor. Bunların sonucu olarak da
karşımıza normal olarak cari açığın gerilemesi geliyor.
Bütün bu evreleri yukarıdaki grafiklerden izlemek mümkündür.
Grafiklerin bize gösterdiği bir başka şey de ABD ekonomisinin yaşadığı bu
darbelerden sonra bugün bir toparlanma sürecinde olduğu görünümüdür. ABD
ekonomisinde bu toparlanma sürecine girebilmek için Fed tarafından trilyonlarca
dolarlık parasal genişleme programları uyguladı. Bu programların uygulanması sonucunda
Fed’in bilançosunun aktif büyüklüğü 8 Ağustos 2007’den bugüne kadar 869 milyar
dolardan 4,5 trilyon dolara yükseldi. Bu inanılmaz boyuttaki parasal müdahale
sonucunda büyüme belirli bir düzeyi yakaladı, yatırımlar ve tasarruflar yönünü
yukarı çevirdi, cari açığın düşüşünden de görüleceği gibi bu ikisi arasındaki
fark oldukça azaldı. Krizin ABD ekonomisine en büyük katkısı cari dengeye
yaptığı olumlu katkıdır. Cari açık oldukça düşük bir düzeye gerilemiş
görünüyor. Bütçe açığı, başlangıçta hızla artmış olmasına karşılık son dönemde
eski düzeyine doğru düşmeye başlamış bulunuyor.
Olumlu: Bugün
genel olarak baktığımızda küresel krize ilk giren hatta neden olan ABD
ekonomisi, arada bir tökezlenmeler yaşasa da, toparlanma yolunda emin adımlarla
yürüdüğünü görebiliyoruz.
Olumsuz: ABD
ekonomisinin toparlanması karşısındaki en önemli tehdit Fed’in, dağıttığı bu
kadar büyük miktarlı parayı toparlayabilmesi için faizleri eninde sonunda artırması gereğidir. Enflasyona veya daralmaya yol açmadan bu operasyonun yapılması oldukça
sıkıntılı bir adım olarak duruyor.
Euro Bölgesi Ekonomisi
Sovyet sisteminin çöküşü, sermaye hareketlerinin
serbestleştirilmesi ve küreselleşmenin yarattığı olumlu havanın küresel
ekonomik konjonktürde yarattığı çıkış Euro bölgesinin de uzun süreli bir çıkış
yaşamasına yol açtı. Bu çıkışı aşağıdaki grafiklerden görmek mümkündür. Makul
bir büyüme oranıyla birlikte yüksek sayılacak ama stabil bir işsizlik oranı
yüzde 2 – 3 aralığında Maastricht kriterine uygun ideal bir enflasyon oranı
yine yüzde 2 – 3 aralığında Maastricht kriterine uygun bir bütçe açığı dikkati
çekiyor. Euro bölgesinde yatırımlar ve tasarruflar birbirine yakın miktarlarda
olduğu için cari denge de genellikle fazla veriyor.
ABD’de başlayan krizin yansımasıyla birlikte Euro bölgesinin
görünümü de değişmeye yüz tutuyor. Büyüme düşüyor, hatta krizle birlikte
küçülmeye dönüşüp sonra yeniden artıya geçiyor. İşsizlik artmaya başlıyor,
bütçe dengesi hızla bozuluyor. Krizin etkisiyle açığa dönüşen cari denge,
sonraki yıllarda ithalatın azalmasının etkisiyle iyiden iyiye fazla vermeye
yöneliyor.
Olumlu: Bugünkü
görünümü itibariyle Euro bölgesi ekonomisi toparlanma sinyalleri vermeye
başlamış bulunuyor. Ne var ki bu sinyaller ABD ekonomisindeki kadar güçlü
değil.
Olumsuz: Para
politikasının tek elden (AMB) eliyle yürütülmesine karşılık maliye
politikasının farklı otoritelerce yürütülmesi sıkıntılı bir durumdur. Öte
yandan Yunanistan ekonomisinin kurtarılma sorunu, Yunanistan’ın Euro’dan çıkıp
çıkmayacağı gibi kritik sorunlar uzun süre gündemde kalmaya devam edecek gibi
görünüyor.
Japonya Ekonomisi
Japonya, küresel krizden çok önce krize girmiş bir ekonomi
konumundaydı. Yaklaşık çeyrek yüzyıldır büyüyemeyen bir ekonomi durumunda
Japonya. Aşağıdaki grafiklerden Japonya’nın, 1990’ların ortalarından başlayan
olumlu konjonktürden fazlaca yararlanamadığını görebiliyoruz. Buna karşılık
küresel kriz Japonya’yı daha da etkileyerek eksi büyümeye düşürmüş görünüyor.
Japonya’nın düşük büyümeye karşılık işsizlik sorunu yok. Büyük bütçe açıklarına
karşın uzun süre deflasyon yaşamış olan ekonomi son yıllarda enflasyon
yaratmaya başlamış bulunuyor. Japonya geleneksel olarak cari fazla vermeyi
sürdürse de son dönemde cari fazlada önemli düşüşler yaşıyor.
Japonya, çeyrek yüzyıldır içinde bulunduğu ekonomik krizden
çıkabilmek için uzun süre bütçe açığı vermeye dayalı bir maliye politikası
yürüttü. Bu politika büyük oranlarda bütçe açıkları verilmesine karşılık
beklenen sonuçları veremedi. Bu gevşek politikaya karşın Japonya deflasyondan
enflasyona dönüşü başaramadı. Son genel seçimi kazanarak başbakanlığa gelen
Shinzo Abe, ABD ve İngiltere’nin krizden çıkış için başvurdukları parasal
genişleme politikasını ekonomi politikasının temeline koydu ve Japonya Merkez
Bankası (BOJ) parasal genişleme politikasını uygulamaya yöneldi. Bu politikayı,
maliye politikasıyla da destekleyen Japonya, son dönemde ekonomik krizden çıkış
konusunda yol almaya başladı. Abe hükümeti, bunlara ek olarak Çin ve Kore başta
olmak üzere ihracattaki başlıca rakip ekonomilerin atılımlarına yetişebilmek
amacıyla Yen’in değerini düşürme yolunda bir kur politikası izlemeye başladı.
Yen’in değeri düştükçe Japonya’nın ihracatında da artışlar başladı ve bu
gelişme ekonominin toparlanmasına yardımcı olmaya yöneldi.
Olumlu: Çeyrek
yüzyıldır ekonomisi krizde olan Japonya’da ilk kez büyümeye dönüş ve
enflasyonda kıpırdanma başlaması geleceğe ilişkin umut verici işaretler olarak
görülüyor.
Olumsuz:
Japonya’nın Yen’in değerini düşürerek ihracatını artırmaya yönelmesinin neden
olduğu kur savaşı, rakip ekonomilerin aynı tavrı almasına ve dolayısıyla
sonuçta hep birlikte kayıpla karşılaşmalarına yol açabilir.
Çin Ekonomisi
1990’ların ortalarına doğru başlayan olumlu ekonomik
konjonktürdeki çıkıştan belki de en fazla yararlanan ekonomi Çin oldu. Gelişmiş
ekonomilerde ortaya çıkan büyük likidite bolluğu gelişme yolundaki ekonomilere
sermaye akımı olarak akarken bu akımdan en fazla Çin yararlandı. Gerek sermaye
akımlarından elde ettiği avantaj gerekse gelişmiş ekonomilerde yaşanan refah
artışının yarattığı talep artışına karşı ihracatını artırarak sağladığı büyüme,
15 yıllık süre içinde Çin’i küresel sistemin en büyük ikinci ekonomisi konumuna
taşıdı. Aşağıdaki grafikler Çin’in küresel krize kadarki dönemde büyümesini
hızla artırdığını, işsizlik sorunu yaşamadığını, bütçe açığının makul düzeyde
seyrettiğini, cari fazlasının artış içinde olduğunu ortaya koyuyor.
Küresel krizle birlikte Çin ekonomisinde yavaş yavaş bazı
değişikliklerin ortaya çıktığını yine grafiklerden görebiliyoruz. Hala başka
ülkelerin çok üzerinde bir oranda olsa bile büyüme hızının düştüğünü
görebiliyoruz. Yatırımlar ve tasarruflarda yaşanan çıkış da düşüşe dönmüş ve
bunun sonucu olarak cari fazla azalmaya geçmiş görünüyor. İşsizlik ve enflasyon
ise Çin açısından bu aşamada sorun oluşturmuyor. Buna karşılık bütçe dengesinde
bozulma yönünde gidiş var. Çin’in yeniden yüksek büyüme patikasına geri
dönebilmek için uygulamaya başladığı genişletici maliye politikası bütçe
dengesinde bozulma yaratması beklenen bir sonuç.
Olumlu: Gelişmiş
ekonomilerden sermaye çekerek uyguladığı ekonomi politikasıyla ülkeyi dünyanın
en büyük ikinci ekonomisi konumuna getirmesi Çin yönetimi açısından büyük bir
başarıdır. Küresel kriz sonrasında yaşanan bazı olumsuzluklara karşın
ekonominin hala güçlü görünümünü koruması olumludur.
Olumsuz: Çin
ekonomisi, büyüyen her organizasyonun karşılaştığı sorunlarla ve engellerle
karşılaşmaya başlamış bulunuyor. Yuan’ın değerini artırması gerektiği yönünde
karşılaştığı baskılar ve ucuz ihraç ürünlerine getirilen engeller Çin
ekonomisini önümüzdeki dönemde zorlayacak unsurlardır.
Gelişmekte Olan Ülkeler Ekonomisi
Küresel krize kadar yaşanan likidite bolluğunun sermaye
akımlarının serbestleşmesinin getirdiği yeni düzenden yararlanarak gelişme
yolundaki ekonomilere akmasının da yarattığı olumlu hava bu ekonomilerde önemli
gelişmelere yol açtı. Aşağıdaki grafikler bize bu ekonomilerde 2000’lerin
başlarında büyümenin, yatırımların, tasarrufların ve cari fazlanın hızla
arttığını gösteriyor. Başlangıçta bütçe açıkları ve enflasyon da artış
trendinde görülüyor. İlerleyen yıllarda bütçe açığı düşmeye başlıyor.
Küresel kriz, bütün küresel sistemi olduğu gibi gelişmekte
olan ülkeleri de etkiledi. Bunu yine aynı grafiklerden görebiliyoruz. Büyüme
hızı düşüyor, yatırımlar ve tasarruflar artıştan durgunluğa dönüyor, cari fazla
azalamaya başlıyor. Krizle birlikte bütçe dengesinde de bir oynaklık ortaya
çıkıyor. Bu kategoride yaklaşık 150 ülke yer aldığı ve her birinin uyguladığı
politikalar da farklı olduğu için bundan öte genellemeler yapmak pek doğru
olmaz.
Olumlu:
Gelişmekte olan ülke ekonomileri, küresel sistemin yarsına yakın bir
büyüklüğünü temsil ettikleri için bunların krizden fazla etkilenmemiş olmaları
küresel sistem için adeta can simidi görevi yapmalarını sağlamıştır. Mevcut
durumda da bu ekonomiler güçlü görünümlerini korumaktadırlar.
Olumsuz: Küresel
kriz sonrasında azalan sermaye akımlarının yerini parasal genişlemenin
yarattığı fonlar almıştı. Fed’in parasal genişlemeye son vermesi ve faiz
artırmaya hazırlanması bu akımı tersine çevirmeye başladı. Bunun, önümüzdeki
dönemde gelişmekte olan ülkeleri de krize sokması olasılık içinde bulunuyor.
Türkiye Ekonomisi
2000’li yıllara büyük bir ekonomik kriz ile (2001 krizi)
giren Türkiye ekonomisi ilerleyen yıllarda IMF’nin büyük maddi desteği ve
uygulamaya konulan güçlü ekonomiye geçiş programıyla önemli bir ekonomik
toparlanma içine girdi. Aşağıdaki grafiklerden görüleceği gibi büyüme oldukça
yüksek seyrederken enflasyon hızla düşürüldü, bütçe açığı kapatılmaya başlandı.
2001 krizinin yarattığı en olumsuz etki işsizlik oranının yükselmesiydi. Kriz
sonrasında uygulanan politikalar ekonomik büyümeyi yukarı taşırken cari açığın
da hızla artmasına yol açtı.
Türkiye’de bütün ekonomiler gibi küresel krizden payını
aldı. Grafiklere baktığımızda 2009 yılında ekonominin küçüldüğünü, işsizliğin
hızla arttığını, bütçe dengesinin bozulduğunu görüyoruz. Buna karşılık küresel
kriz, yeterince ihracat yapamayan ekonomide cari açığın artmasına yol açmış
görünüyor. Küresel kriz sonrasında yeniden toparlanan ekonomide büyüme
yükselmiş, bütçe dengesi yeniden rayına girmiş, buna karşılık cari açık da
yeniden hızla artmaya başlamış bulunuyor. Son üç yıla baktığımızda büyümenin düştüğünü,
işsizliğin yükselmeye başladığını buna karşılık cari açığın azaldığını
görüyoruz. Türkiye, ya bütçe açığı ya cari açık vererek büyüyen bir ekonomi
görünümünde bulunuyor.
Türkiye ekonomisinin en temel sorunu cari açık ve/veya bütçe
açığı vermeksizin büyüyememesidir.
Olumlu:
Türkiye’nin krizlerin yarattığı olumsuz tabloya karşı verdiği tepkinin sert
olması yani girdiği krizden hızlı çıkması önemli bir avantajdır.
Olumsuz: Türkiye’nin
dış kaynağa bağımlılığı, Fed’in faiz artırımı sonrasında sermaye girişlerinin
iyice kuruyacak olması yatırım – tasarruf grafiğine baktığımızda en olumsuz
görünüm olarak karşımıza çıkıyor.
Genel Değerlendirme
Tarihin ilk küresel krizinde ABD
ile başlayan ilk aşamayı Avrupa ile devam eden ikinci aşama izledi. Japonya, 25
yıldır zaten krizin içinde olduğundan küresel krizin ona etkisi, yaşadığı krize
ek bir etki şeklinde geldi. ABD, krizden çıkış işaretleri gösterirken Avrupa da
yavaş yavaş toparlanmaya başlıyor. Eğer Yunanistan krizini daha fazla büyüyüp
yayılmadan atlatabilirlerse Avrupalılar da krizden çıkabilecekler. Gelişmekte
olan ekonomiler şimdiye kadar küresel krizin içine girmediler. Etkilerini
çeşitli boyutlarda hissetmiş olsalar bile tam olarak içine girmediler. Fed’in
faiz artırım kararı gelişme yolundaki ekonomiler için dönüm noktası olacak gibi
duruyor.
Eğer Fed, faiz artırımını peş
peşe yaparsa o zaman sermaye hareketlerinin yönü gelişmekte olan ekonomilerden
gelişmiş olanlara doğru değişebilir. Böyle bir durum gelişmekte olan
ekonomileri krize sürükleyebilir. Ben böyle bir kriz doğabileceği kanısındayım.
O nedenle küresel krizin üç aşamalı olacağını anlatıyorum sürekli. ABD ve
Avrupa ayakları geçildi üçüncü aşamada gelişmekte olan ülkeler yer alıyor. İşin
kötüsü bu üçüncü aşamanın boyutu büyük olursa bir kısır döngü çıkabilir
karşımıza.
ABD de dahil, bütün ekonomiler,
Fed’in çevresinde dönen gezegenler gibi bir görünüm içinde bulunuyorlar.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202686 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.