Biat Kültürü ve Günümüze Yansımaları
Arapça bir sözcük olan biat, yöneten ile yönetilenler
arasında yazılı olmaksızın var olduğu kabul edilen itaat anlaşması anlamına
geliyor. Aşiret veya kabile şeklindeki örgütlenmelerde yaygın olan biat, çoğu
kez rızaya dayansa da bazen zorla da söz konusu olabiliyor. Teba, tabiyet, tabi
gibi sözcükler de aynı kökten gelir. Birisine biat eden ona tabi hale gelir ve
onun tebası (biat edenleri) arasına girer. Günümüzde aşiret veya kabile
örgütlenmesinin yerini devlet örgütlenmesi aldığı için tabiyet, kişinin, hangi devletin
uyruğu olduğunu göstermekte kullanılan bir ifade haline dönüşmüş bulunuyor.
İslam, birçok başka ilkenin yanı sıra biat ilkesine dayalıdır.
Başlangıçta daha çok dinsel bir tema taşıyan biat, sonraları siyasal bir
nitelik de kazandı ve İslam devletinde yönetenle yönetilen arasında, yazılı
olmayan ama zımnen (üstü kapalı) yapıldığı kabul edilen, bir bağlılık sözleşmesi
anlamı taşımaya başladı.
Osmanlı İmparatorluğu’nda, biat kültürü egemendi. Bu
kültürün etkisi Yavuz Sultan Selim’in halifeliği üstlenmesinden sonra daha da arttı.
Halifeliğin alınmasıyla birlikte Allah’ın yeryüzündeki gölgesi konumuna geçen
padişaha biat esastı. İzleyen dönemlerde biat kültüründen sapmalar ortaya
çıkmaya başladı. Zaman içinde padişahları tahttan indirmeye kadar varacak
isyanlar çıktığı oldu.
Avrupa’da egemen olan feodal düzende de otoriteye bağlılık
usulü geçerliydi. Bu bağlılık, rönesans ve reform sonrası 16 ve 17. yüzyıllarda
etkisini yitirmeye başladı. Fransız devrimi ve ardından gelen sanayi devrimi
batıda yavaş yavaş biat kültürünün yok olmasına ve demokrasi kültürünün
yerleşmesine yol açtı. Bunda dinsel eğitimin yerini bilimsel eğitimin almasının
büyük etkisi oldu.
Osmanlı’da zaman zaman isyanlar çıksa ve biat kültüründen
uzaklaşıldığı görünümü doğsa da otoriteye bağlılık anlamındaki biat kültürü şekil
değiştirerek günümüze kadar devam etti. Bunda bilimsel, sorgulayıcı, analitik
eğitimin bir türlü tam olarak yaşama geçirilememesinin büyük etkisi vardır. Macchiavelli,
Türklerin mevcut otoriteye bağlılığı konusundaki şu saptamayı yüzyıllar önce Hükümdar
(Prens) adlı kitabında yapmış: “Türkleri kolay kolay liderleri aleyhine
ayartamazsınız. Ama bir kez ayartırsanız bu kez bağlılıklarını sizin
otoritenize bağlılık şeklinde göstereceklerdir.”
17. yüzyıla kadar biat kültürü Osmanlı’nın gücünün temel
taşlarından birini oluşturuyordu. Daha ziyade insan gücüne dayalı fetih
çağlarında lidere biat eden askerler, savaşlarda büyük üstünlük sağlıyordu. Biat
kültürü, şehitlik ve cennet vaadiyle de desteklendiğinde, askerler fetihlere, savaşa
değil eğlenceye, ölmeye değil sonsuz yaşama kavuşmaya gider gibi gidiyor ve Allahın
yeryüzündeki gölgesi konumundaki halife - padişahın emirlerini canları pahasına
yerine getiriyorlardı.
Rönesans ve reform sonrasında görünüm değişmeye başladı.
Keşifler ve icatlar peş peşe geldi ve sonuçta her şeyde olduğu gibi savaş araçlarında
ve yöntemlerinde de yenilikler ortaya çıktı. Bilek gücüne dayalı savaşların
yerini yeni icat edilen araçların kullanıldığı savaşlar aldı. Bilek gücünün
yerini kafa gücü aldı. Öyle olunca da eski yapıyı yenileyemeyen, bilek gücünün
yerine kafa gücünü yerleştiremeyen Osmanlı, savaşlarda eski başarılarını tekrarlayamaz
oldu.
Konu, buluş yapmaya ve bunu yaşama uygulamaya gelince biat
kültürü tersine işliyor. Buluş yapabilmek, teknolojiyi değiştirebilmek veya
geliştirebilmek için bilimsel eğitim ve onun getirdiği özgür, sorgulayıcı,
analitik düşünce sistemi öne çıkıyor. Oysa biat kültürü, bilimselliği dışlayan
daha çok dinsel, geleneksel eğitime ağırlık veren bir ortam yaratıyor. Öyle
olunca da buluş yapmak, teknolojiye katkıda bulunmak pek mümkün olamıyor.
Osmanlı, paradigma değişimini algılayamadı. Rönesans ve
reformun getirdiği aydınlanmaya giremediği ve biat kültüründen çıkamadığı,
eğitimi bu paradigma değişimine göre örgütleyemediği için sanayi devrimine de
giremedi. Batıda her gün yeni şeyler icat edilip teknolojide dev adımlar
atılırken Osmanlı, medrese eğitimini reforme edemedi. Buna karşılık görünürde
değişikliklere yol açan bir takım hukuksal düzenlemeler yapmaya çalıştı.
Altyapısı olmayan bu düzenlemeler, topluma pek bir şey katamadı. Asıl olarak
eğitimi, aydınlanma çağının gereklerine göre düzenleyemedi. Ve doğal olarak batı
daha ileri gittiği için onlara göre daha da geri kaldı.
Medrese eğitiminde bilimsel derslerin sayıca azaltılıp din
derslerinin ağırlığının arttığı dönem Osmanlı’nın bir dünya imparatorluğu
haline geldiği, gücünün doruğunda olduğunun kabul edildiği Kanuni Sultan
Süleyman devridir. Bu geriye atılan adımlar, Kanuni’nin, gücünün doruğuna
çıkmış olan imparatorluğunu artık yıkılmaz olarak görmesinin sonucudur.
Kapitülasyonların da aynı dönemde çoğalarak yaygınlaşması bu güç sarhoşluğunun
bir başka yansımasıdır.
Türkiye’yi biat kültüründen çıkaracak olan adımlar
Cumhuriyetle birlikte atıldı. Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir”
(hayatta en gerçek yol gösterici bilimdir) sözü bu değişimin en temel
göstergesidir. Türkiye’nin her yanında köylüyü eğitmek için köy enstitüleri
kuruldu. Tevhid-i tedrisat kanunu (eğitimde birlik yasası) çıkarılarak eğitimin
temeli, dinsel, geleneksel esaslardan bilimsel esaslara dayandırıldı. Dini yasaların
yerine çağdaş hukukun gerektirdiği yasalar çıkarıldı. Toplumun düşünce gücünü yarı
yarıya düşüren kadının evde oturması yaklaşımı yerine kadının da eğitimden
geçirilerek yaşama katılması teşvik edildi. Üniversiteler açıldı. Çok sayıda
öğrenci yurt dışına eğitime gönderildi. Bunun sonuçları hemen alındı. Yurda
dönen bu genç insanlar arasından çok sayıda besteci, sanatçı, bilim adamı
çıktı. Türkiye, uzun bir aradan sonra ve çok geç kalmış olarak paradigma
değişimine ayak uydurma yolunda adımlar attı. Bu adımlar, aslında bugün
tartışıp durduğumuz yapısal reformların ta kendisiydi: Şeriat yasalarının
çağdaş yasalarla değiştirilmesi, kadın erkek eşitliği, kadının sosyal yaşama ve
çalışma yaşamına girmesi, eğitimde dinsel, geleneksel eğitimin yerini bilimsel
eğitimin alması, ekonomide devletin önderliğinde sanayileşme için atılan
adımlar vd hep bu yapısal dönüşümün halkalarıydı.
Ne yazık ki Türkiye bu yolu sonuna kadar devam ettiremedi. Geriye
dönüş özlemlerinin her zaman çok güçlü olduğu bu coğrafyada Türkiye’de de durum
farklı olmadı. Önce köy enstitüleri kapatıldı, sonra imam hatip liseleri
çoğaldı, derken derslerin yapısı ve kapsamı değiştirildi. Sonunda bilim
liseleri kuracağımıza yeniden Osmanlı’nın yaptığı hataya dönüp dinsel,
geleneksel temelli okullar kurduk. Diğer liselerde de din eğitiminin ağırlığını
artırdık. Türkiye, kısa bir süre içine girdiği bilime dönük eğitimden uzaklaşıp
yeniden biat kültürüne ağırlık veren eğitim modeline döndü.
Arada farklı olarak değinilebilecek bir tek 1960 – 1971
dönemi var. 1960 darbesi sonrasında kabul edilen 1961 Anayasası inanılmayacak
kadar ilerici, aydınlanma çağının gereklerine uygun bir anayasaydı. Neredeyse
Atatürk’ün attığı adımları yeniden alıp tamamlamaya yönelik bir ortama olanak
sağlamıştı o değişim. Ne var ki 1961 Anayasasının getirdiği özgürlükleri
anlayabilecek kadar olgun bir yapı henüz oluşmamıştı Türkiye’de. Bu kez bu Anayasanın
getirdiği özgürlük ortamı kötüye kullanılmaya başlandı. Toplum iki kampa
bölündü ve birçok genç insan silaha sarıldı. Yöneticilerimiz de yeterli
olgunluğa sahip değildi. Bizi barıştıracak yerde onlar da silaha sarıldı. Batı
dünyası, 68 kuşağının başkaldırısını anlayışla karşılayıp hoşgörüyle dengeler
ve bu başkaldırıyı özgürlük, eşitlik ve barış yolunda bir itici güce çevirirken
biz askeri darbelere başvurduk ve dolayısıyla paradigma değişiminin bir kez
daha dışında kaldık.
Özetlemek gerekirse, bu topraklarda Osmanlı – İslam
kültürünün biat sistemi iki kez çok ciddi bir meydan okumayla karşılaştı. İlki
Atatürk devrimleriyle geldi ve II. Dünya Savaşı sonrasında geri plana düştü.
İkincisi 1960 darbesi sonrasında askerlerin önderliğinde 1961 Anayasasıyla
geldi ve yine askerlerin önderliğinde 1971 darbesiyle sona erdi. Her iki karşı
devrim sonucunda Türkiye, yeniden biat kültürünün egemenliği altına girdi.
Bugün geldiğimiz noktada liselerimizin, üniversitelerimizin,
tümüyle eğitim sistemimizin hali içler acısı. Soru soramayan, sorgulayamayan,
büyüklerinin dediğini kayıtsız koşulsuz doğru kabul eden, önüne konulanları
sadece ezberleyen, bırakın başkaldırmayı, itiraz bile edemeyen bir öğrenci
çoğunluğu var. OECD’nin yaptırdığı PISA eğitim yeterliliği testinin sonuçları hangi
noktada olduğumuzun açık ve acı bir göstergesi. Türk öğrenciler 65 ülkenin
öğrencileri arasında matematikte 44, okuduğunu anlama ve anlatmada 42, fen
bilgisinde 43’üncü sırada yer alıyorlar. Tahmin edeceğiniz gibi Uzakdoğu
ülkelerinin öğrencileri en üst sıradalar. Dünyada son ikiyüz yıldır yaşanan
gelişmeler, soru sormayan, sorgulayamayan, analitik düşünemeyen insanların buluş
yapamayacağını, teknolojiye katkıda bulunamayacağını göstermiş bulunuyor. Bunun
son örneğini Uzakdoğu ülkeleri veriyor. Son 30 – 40 yıldır Cumhuriyetin ilk
döneminde yapıp sonradan terk ettiğimiz yöntemi kullanarak yani insanları soru
soran, sorgulayan, analitik düşünebilen insanlar olarak yetiştirerek sanayileşmiş
ülkelerin arasına girmeyi başardılar.
Biat kültürü, lidere kayıtsız, koşulsuz bağlı insanlar
yetiştirir. Bu insanlar sorgulayamaz, başkaldıramaz, itiraz edemez. Bu insanlar
sorgulayanları, itiraz edenleri başkaldıranları da asla hoş karşılamaz. Hatta
sorgulayanları, itiraz edenleri, başkaldıranları liderden önce onlar
cezalandırmaya girişir. Sorgulayamayan, başkaldıramayan, itiraz edemeyen
insanlar buluş yapamazlar. Dünyanın en iyi okullarında, en iyi hocalarla
okusalar bile buluş yapacak, teknoloji geliştirecek, teoriye katkıda bulunacak
adımlar atamazlar. Çünkü önceliklerinde hep bağlı oldukları lider ve onun düşünce
sistemine biat vardır. Bu önceliğe aykırı düşünceleri geliştiremezler ve
dolaysıyla mevcudu devam ettirir, yeni bir şeyleri çıkaramazlar.
Türkiye, biat kültürüne dayalı bu sistem çerçevesinde refah
artışı yaşar gibi olduğu bütün dönemlerde yeni bir buluş yaparak ya da
teknolojiyi geliştirerek değil, önceki dönemin birikimini ya da geleceğin
gelirini harcayarak refah artışı sağlamıştır. Bunun ilk örneği Menderes dönemidir.
Menderes, II. Dünya Savaşında yemeyip, içmeyip biriktiren toplumun birikimini
harcayarak tarımda büyük atılım yapılmasının ve ekonominin büyümesinin önünü
açmıştır. Mevcut birikimin harcanması bitince gelişme de durmuştur. İkinci
örnek Özal dönemidir. Özal, iktidara gelir gelmez altyapı yatırımlarını
artırmaya girişmiş ve bunun için yetersiz olan kamu gelirleri sorununu, kamu
kesimi harcamalarını ve dolayısıyla kamu borçlanmasını artırarak çözmüştür.
Çözüm geçici olduğu için gelişme de geçici olmuş, kamu kesimi daha fazla
borçlandırılamaz hale gelince ekonomi sıkıntıya girmiş ve 2000’lerin başında
çökmüştür. Son örnek Erdoğan dönemidir. Erdoğan, iktidara geldikten sonra yoğun
bir özelleştirme hamlesi başlatmış, bütün bir Cumhuriyet döneminde kurulan kamu
işletmelerini özel kesime ve yabancı yatırımcılara satarak, devrederek gelir
elde etmiş ve bunları yatırımlara yöneltmiştir. Bu dönemde özel kesim şirketleri
ve hane halkları hızla borçlandırılmış, geçmişte kamu kesimine yüklenmiş olan ‘borçlanmaya
dayalı harcamayı artırarak büyüme modeli’ bu kez ‘özel kurum ve kişilerin
borçlanarak harcama yapması ve ekonomiyi büyütmesi modeline’ dönüştürülmüştür. İlk
5 – 6 yıl refah artışı yaratmış gibi görünen bu modelde özel kesimin ve hane halklarının
borçlanma sınırına gelip dayanmasıyla sağlanan gelişmenin hızı kesilmiş,
Türkiye öteden beri hep içinde bocaladığı orta gelir tuzağından çıkmayı
başaramamıştır.
Bu üç örnek bize borçlanmaya, özelleştirmeye, geleceğin
gelirini bugünden harcamaya yönelik hamlelerin geçici refah artışı
sağlayabildiğini ve bu artışı kalıcı hale getiremediğini gösteriyor. Bir
ülkenin kalıcı refah artışı sağlayabilmesinin yolu o ülkenin yükte hafif pahada
ağır teknolojik mallar satmasından bunun yolu da o ülke insanlarının teknolojiye
katkı yapacak buluşlar geliştirmesinden geçiyor. Bunu yapabilmenin ise tek bir
yolu var: Bilime dayalı, ama yalnızca bilime dayalı eğitim.
Türkiye’nin yapması gereken birincil yapısal reform eğitim
reformudur. Ortaokul ve liselerde köklü değişiklikler yapılması ve okullarda yalnızca
bilim derslerinin okutulması, soru sorulmasının özendirilmesi, analitik düşünce
tarzının geliştirilmesine yönelik bir eğitim sistemine geçilmesi birinci
koşuldur. Hiç kuşkusuz bunu yapabilmek için öncelikle öğretmenleri eğitecek
kurslar açılması, öğretmen okullarında derslerin bu biçime dönüştürülmesi gereklidir.
Biat kültüründen kurtuluşun tek yolu budur. Biat eden değil, başkaldıran, bizim
dediğimize itaat eden değil bizim dediğimizi sorgulayan kuşaklar
yetiştiremediğimiz sürece bu kısır döngüden çıkamaz, ortadoğunun sorgulayamayan,
anlayamayan ve dolayısıyla teknoloji üretemeyen toplumları gibi olmaktan
kurtulamayız.
Bu alanda Amerika’yı yeniden keşfetmek gerekiyor. ABD’ye,
Avrupa ülkelerine, Kore’ye, Japonya’ya bilim heyetleri yollayarak eğitimin oralarda
nasıl yapıldığını, hangi derslerin okutulduğunu, hangi yöntemlerin
kullanıldığını, dinsel, geleneksel eğitime yer verilip verilmediğini,
veriliyorsa hangi bağlamda verildiğini incelememiz ve o sonuçlara göre ders programlarını
belirlememiz gerekiyor.
Türkiye bu adımı atmadığı, biat kültürüyle insan
yetiştirmeye devam ettiği sürece, Menderes’in, Özal’ın ve Erdoğan’ın yaptığı gibi
organizasyon değişiklikleriyle ya geçmişin birikimini harcayarak ya da geleceğin
gelirini kullanarak bir süre refah artışını yakalıyor gibi görünebilir ama bu
durum sürdürülemez. Bu tür temelsiz sıçramalar ülkeyi buluş yapan, marka
yaratan, teknoloji üreten bir ekonomi durumuna getiremez. Bu duruma gelemeyen
bir ekonomi ise birinci sınıf bir ekonomi konumuna ulaşamaz.
Bilim dışı eğitimle yetişen insanların arasından buluş
yapan, teknoloji geliştiren insanlar, dünya çapında yazarlar, sanatçılar,
müzisyenler, edebiyatçılar istisnai olarak çıkar, onları da bu sistem harcar. Sistemin
harcadığı kişilerle ilgili yüzlerce örnek verilebilir. 4 tanesini sayalım. Osmanlı,
Takiyüddin er Raşit’in kurduğu gözlemevini ‘meleklerin bacaklarını gözetliyor’
dedikodusuna inanarak bir gecede yıktırmıştır. Kendi yaptığı balmumu kanatlarla
Galata Kulesinden Üsküdara uçan Hezarfen Ahmet Çelebi’yi ‘tehlikeli’ bularak sürgüne
yollamıştır. Türkiye, dünya çapındaki şairi Nazım Hikmet’i ‘komünist olduğu
için’ hapislerde süründürmüştür. Yetiştirdiği sayılı klasik batı müziği bestecilerinden
Fazıl Say’ı, ‘Ömer Hayyam’a ait olduğu sanılan bir rubaiyi sanal ortamda
yazdığı için’ hapisle cezalandırmıştır. Bu saydıklarımın hepsi komik, komik
olduğu kadar da trajik gerçekler. Hepsi de biat kültürünün ürünü.
Biat kültüründen çıkamadığımız, başkaldıran, sorgulayan,
araştıran, bulan, eleştiren kuşaklar yetiştiremediğimiz sürece ara sıra geçici refah
artışları yaşayabiliriz ama gelişmiş bir toplum konumuna gelemeyiz.
Felsefe konusunda
Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Siyasetin Sınırları: Güç Nerede Durmalı11 Ekim 2026Liyakat Yoksa Umut da Yoktur23 Ağustos 2026Devlet Neden Bozulur? Osmanlı Devlet Adamlarının Yanıtları14 Ağustos 2026194 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.