Parasal Genişleme Uygulamaları
Parasal genişleme
Parasal genişleme, merkez bankalarının açık piyasa işlemi (APİ)
olarak bilinen para politikası aracının çok büyük miktarlara ulaşmış halinden
başka bir şey değil. Merkez bankaları, piyasaya likidite vermek istediklerinde
piyasadan tahvil, bono gibi kâğıtları alır (bunlara kısaca kâğıt diyeceğim) ve
karşılığında para verirler. Bunu satın alma olarak yapabilecekleri gibi kısa
süreli devralıp iade etmeye dayalı repo yöntemiyle de yapabilirler.
Parasal genişlemeyi ilk kez başlatan ABD Merkez Bankası (Fed),
bu yolla piyasada likiditeyi artırarak ekonomiyi canlandırmayı amaçlıyordu.
Aslında bu yapılanın para basmaktan bir farkı yoktu. Hatta daha da kötüsü para
basıp o parayı Hazine’ye vermekten bir farkı yoktu. Çünkü para karşılığında
alınan kâğıtların büyük çoğunluğu Hazine kâğıtlarıydı. Fed, bankaların veya
kurumların ellerindeki Hazine kâğıtlarını alarak Hazine’nin borcunu üstlenmiş
oluyordu.
Fed’in QE uygulamaları
Fed, bir yandan bankalara bu şekilde likidite sağlarken bir
yandan da faizleri düşürerek bankaların kredi verebilmelerini sağlamaya
çalıştı. Amaç bu yolla talebi ve dolayısıyla ekonomiyi canlandırmaktı. Fed, bu
işlemi yaparken bastığı para miktarını astronomik biçimde artırdı. Fed’in
bilançosu 2008 yılında 900 milyar USD dolayındaydı, bugün 4,5 trilyon USD
dolayında bulunuyor.
Fed, 2008 Aralık ayı ile 2010 Temmuz ayı arasında uyguladığı
QE1 programında bankalardan toplamda
800 milyar USD tutarında Hazine kağıdı ve Mortgage’e dayalı türev ürünlerini
satın aldı ve karşılığında para verdi. Aynı dönemde faiz oranını da sıfıra
kadar indirerek piyasada kredi talebi yaratmaya çalıştı. Bu kadar büyük
miktarlı bir müdahaleye karşın QE1 programı istendiği kadar iyi sonuçlar
vermedi. Piyasada bir kıpırdanma olduysa da bu, öngörülenin çok altındaydı.
Talep yeterince artırılamamıştı.
QE1’den istediği sonucu alamayan Fed, 2010 yılının Kasım
ayında QE2 adı verilen yeni bir parasal
genişleme programını başlattı. Bu program da ilkiyle aynı mantık üzerine
kuruluydu. 2011 yılının Temmuz ayına kadar süren QE2 aracılığıyla Fed, yine
bankalardan Hazine kağıdı aldı ve karşılığında bankalara 600 milyar USD
tutarında para verdi. QE2, ilkine göre daha başarılı oldu. Bunun iki nedeni var:
(1) Fed bu kez uzun vadeli kâğıtları alıp karşılığında para vererek bankaları
uzun vadeli bağlantılardan kurtarmıştı. (2) QE1’in üzerine gelen bu parasal
destek piyasadaki likiditeyi daha da genişletmişti.
2011 yılının Eylül ayında Fed, bu kez adına Operation Twist denilen ve toplamda 400
milyar USD tutan bir uygulamayı sahneye koydu. QE’ye benzeyen yani uzun vadeli
tahvilleri ve mortgage’a dayalı türev ürünleri bankalardan alarak onlara para
verip uzun bağlantılardan kurtulmalarını sağlayan bir uygulamaydı bu. Operation
Twist, yeni bir uygulama değildi. Fed tarafından ilk kez 1961 yılında elindeki
kısa vadeli Hazine kâğıtlarını uzun vadeli olanlarla değiştirmek ve bu yolla
yatırımcılara kaynak sağlamak amacıyla uygulanmıştı. Genel olarak ilki de bu
son uygulananı da başarılı sonuçlar verdi.
Fed, 2012 yılının Eylül ayında QE3’’ü uygulamaya soktuğunu açıkladı. Bu programda Fed, operation
twist kapsamında aylık 40 milyar USD tutarında mortgage’a dayalı türev ürünleri
almaya devam ederken her ay 85 milyar USD tutarında da Hazine kağıdı alacağını
ilan etti. QE3 ile birlikte Fed alışılmadık
üç açıklama yaptı: (1) Faizi 2015 yılına kadar sıfır oranında tutacağını
ilan etti. (2) Kâğıt alarak para verme operasyonunu, istihdam ciddi biçimde
iyileşene kadar sürdüreceğini belirtti. (3) Ekonomiyi canlandırmak için
çalışacağını ve daralmaya izin vermeyeceğini açıkladı. Bu üç açıklama da bir
merkez bankası için alışılmamış açıklamalardı ve Fed bu tür açıklamaları daha
önce hiç yapmamıştı. Bunları yapmaktan amacının tüketici, yatırımcı ve finans
kurumu güvenini yeniden oluşturmak olduğunu ya da kısaca beklentileri olumlu
yöne çevirmek olduğunu söyleyebiliriz.
QE3 devam ederken 2013 Ocak ayında Fed, QE4’ü yaşama geçirdi ve aylık 85 milyar USD tutarında uzun vadeli
Hazine kâğıtlarını almayı sürdüreceğini açıkladı. Fed, QE4 programını
açıklarken bu uygulamayı iki koşuldan birisinin gerçekleşmesine kadar
sürdüreceğini ilan etti. Bu iki koşul şunlardı: (1) İşsizlik oranının yüzde
6,5’un altına düşmesi. (2) Enflasyon oranının yüzde 2,5’un üzerine çıkması.
İşsizlik oranı gerçekten de zaman içinde yüzde 6,5’un altına düştü (bugün yüzde
5,1 düzeyinde bulunuyor.) Bu düşüşü izleyerek Fed, QE4’ü tedrici olarak
kaldıracağını Mayıs 2013’de açıkladı ve açıklamaya uygun olarak yavaş yavaş
tahvil alımını azaltarak Ekim 2014’de QE4 uygulamasına ve tahvil alımlarına son
verdi.
QE’ler işe yaradı mı?
Fed’in uyguladığı parasal genişleme programlarının tam
olarak amacına ulaştığını söylemek zor. Amaç eğer ekonomide büyümeye geri
dönmek, işsizliği azaltmak, deflasyonist yapıyı kırmak ve finansal sisteme
güveni geri getirmek olarak tanımlanırsa bunlardan bazılarına ulaşıldığını,
bazılarına da kısmen ulaşıldığını söylemek mümkün. Aşağıdaki tablo 2008’den bu
yana gelişmeleri ortaya koyuyor (veriler için kaynak: IMF, WEO Database, April 2015.)
2008
|
2009
|
2010
|
2011
|
2012
|
2013
|
2014
|
2015 T
|
|
Büyüme
|
-0,3
|
-0,3
|
2,5
|
1,6
|
2,3
|
2,2
|
2,4
|
3,1
|
Enflasyon
|
0,7
|
1,9
|
1,7
|
3,1
|
1,8
|
1,3
|
0,9
|
0,5
|
İşsizlik
|
5,8
|
9,3
|
9,6
|
8,9
|
8,1
|
7,4
|
6,1
|
5,1
|
Tabloya baktığımızda ABD ekonomisinin bu uygulamalar
sonucunda resesyondan çıkarak büyümeye geri döndüğünü, dolayısıyla
uygulamaların bu alanda başarılı olduğunu söyleyebiliyoruz. Benzer bir yargıyı
işsizlik oranındaki gerilemeye bakarak da yapabiliyoruz. Buna karşılık
enflasyonda aynı şeyi söylemek mümkün değil. Enflasyon tam tersine düşüş
eğilimini sürdürüyor. Ekonomi üzerindeki en büyük baskı da bu deflasyon tehdidi
zaten. Bunlara ek olarak bazı noktaları
da vurgulayalım. İşsizlikteki ciddi düşüşe karşın henüz istihdamdaki artışlar,
ücretlerdeki gelişmeler, iş kalitesindeki artışlar tam istendiği düzeyde değil.
Finansal kurumlara ve araçlara yeniden güven sağlanmış olsa da QE’lerin
yarattığı büyük likidite genişlemesi birçok alanda yeni balonlar oluşmasına yol
açmış bulunuyor. Aslında Fed’in faizi artırma isteği de bu balonların daha
fazla şişmesini önleme arzusundan kaynaklanıyor.
Fed faizi artırır mı?
Fed’in faizi artıracağını biliyoruz ama zamanlaması
konusunda düşünce birliği yok. Yukarıda değindiğimiz gibi bilançosunun kriz
öncesine göre 5 kat artmış olması ve piyasaya verilen bol likiditenin yarattığı
balonların Fed’i rahatsız etmemesi mümkün değil. O nedenle Fed, eninde sonunda
faizi artıracak. Fed başlangıçta istihdam ve enflasyonu hedef alarak yola
çıkmıştı. Sonradan bunların yanına büyümeyi de ekledi. Bugün geldiğimiz aşamada
istihdam ve büyümede hedefe ulaşılmış olsa da enflasyon konusunda hedeften uzak
olunduğu görülüyor. Bu durumda Fed’in faiz konusunda nihai kararını
enflasyondaki gelişmelere (ayrıntılara ve çekirdek enflasyona) bakarak vereceği
anlaşılıyor.
Fed faizi artırırsa
ne olur?
Fed’in faizi sıfır dolayında tutması, ABD’de faizlerin çok
düşük olması sonucunu getiriyor. Benzer
bir durum, enflasyonun çok düşük olduğu Euro bölgesi ve Japonya için de
geçerli. O nedenle bu bölgelerdeki tasarruflar ister istemez daha yüksek faiz
öneren gelişme yolundaki ülkelere yöneliyor. Fed’in faizi artırması bir
seferlik bir hamle olmayacak. Bu artılş devam eden bir süreç olacak. O nedenle Fed’in
faiz artışı gelişme yolundaki ülkelere yönelmiş olan fonların artık yüksek riske
ayarlı yüksek getirilerden vazgeçip ABD tahvillerine ve diğer araçlara yönelmesine
yol açacak. Bu durum, yani para çıkışları, Türkiye’nin de aralarında yer aldığı
dış finansmana bağımlı ekonomilerde ciddi sarsıntılara yol açacak. Bir örnek olarak
belirteyim. Türkiye’nin önümüzdeki bir yılda çevirmesi gereken dış borç tutarı 170
milyar dolar. Yaklaşık 35 – 40 milyar dolar da cari açık vereceğini tahmin edersek
kabaca 200 – 210 milyar dolar dolayında dış finansman ihtiyacı olacak demektir.
Bu durum, Türkiye’nin niçin en kırılgan ekonomilerden birisi olduğunu ortaya koyuyor
sanırım.
Ayrıntı Notu: Diğer Ülkelerde QE Uygulamaları
Fed’in uyguladığı QE benzeri uygulamaları önce İngiltere
Merkez Bankası (BOE) uygulamaya koydu. Söz konusu uygulama devam ediyor.
İngiltere bu uygulamadan son derecede olumlu sonuçlar aldı. Ardından Japonya Merkez
Bankası (BOJ) da 2012 yılında benzer bir uygulamaya girdi. Bu yolla BOJ,
giderek değerlenmiş bulunan Yen’in piyasada bollaşmasını sağlayıp değerini düşürerek
ihracatı artırmayı amaçladı. Japonya, devam eden bu uygulamada kısmen başarılı
oldu. Bu uygulamaya en son giren Avrupa Merkez Bankası (AMB), 2015 yılı başında
aylık 60 milyar Euro tutarında tahvil alarak karşılığında bankalara para
vermeye başladı. Amacı, değeri yükselmiş bulunan Euro’yu piyasada bollaştırarak
değerini düşürmek ve Euro bölgesinin ihracatını desteklemekti. AMB, devam etmekte olan bu uygulamada henüz
hissedilir bir başarıya ulaşamadı. O nedenle AMB’nin QE miktarını artırması
yolunda baskılar artıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026175 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.