Net Hata ve Noksanın Kaynakları
Ödemeler dengesinde kaynağı belirlenemeyen döviz giriş ve
çıkışlarının yazıldığı kaleme Net Hata ve Noksan deniyor. Net hata ve noksan
kalemi, büyük ölçüde, ölçüm hataları ve tablodaki verilerin eksik veya fazla
derlenmesinden kaynaklanır. Net hata ve noksan kaleminin oluşmasının klasik nedenleri
arasında şunları sayabiliriz: (1) Zaman uyumsuzlukları (İhraç edilmiş malın
gidiş tarihiyle ihraç edilen mal karşılığında alınacak paranın gelişinin farklı
dönemlerde olması gibi.) (2) Beyan yanlışlıkları veya hataları (Gümrük
beyanlarındaki eksikler ya da yanlışlar gibi.) (3) Kayıt dışılıklar (Gelirlerin
kayda girmemesi ya da finansmanın kayıt dışı olarak gerçekleştirilmesi gibi.)
(4) Anketlerdeki ölçüm hataları (Turizm gelirlerinin belirlenmesinde uygulanan
anketlerin gerçeği tam olarak yansıtamaması gibi.)
Ödemeler dengesi düzenlenirken veriler bankalar, özel kesim
kuruluşları, TÜİK ve Merkez Bankası veri tabanlarından derlenir. Ayrıca
kişilere veya kurumlara anketler uygulanır. Bu veri kaynaklarının hepsinden
doğan hatalar ve eksik ölçmeler söz konusu olabilirse de asıl hata ve
eksikliğin özel kesim kuruluşlarından ve kişilere uygulanan anketlerden
kaynaklandığı bilinmektedir. Bunun en önemli nedenleri arasında özel kesim
kuruluşlarının kayıt dışılığa daha yatkın olması ve kişi ve kuruluşlara
uygulanan anketlerin gösterdiği ortalamaların çoğu kez bütünü doğru olarak
temsil etmemesi gösterilmektedir.
Türkiye’de son yıllarda ödemeler dengesindeki net hata ve
noksan kaleminin büyük miktarlara ulaşması eleştiri konusu oluyor. Ben bu
yöndeki eleştirilerimi Merkez Bankası’nın net hata ve noksan kalemindeki yüksek
artışların nedenlerini açıklaması gerektiği üzerinde yoğunlaştırmıştım. Merkez
Bankası, belki benim bu çağrımın da etkisiyle, 2015 Yılı III. Çeyrek Ödemeler
Dengesi Raporunda net hata ve noksandaki artışların nedenlerini açıklamış
bulunuyor. Böyle bir açıklamanın yapılmış olmasını son derecede yararlı
bulduğum için burada açıklamanın ayrıntılarını özetle paylaşacağım.
TCMB’nin yukarıda değindiğim raporundan alınmış olan
aşağıdaki grafikte 1993 yılından bu yana net hata ve noksan kalemindeki
gelişmeler yer alıyor.
Net hata ve noksan miktarlarını gösteren kırmızı çizgi bu
miktarların giderek daha dalgalı bir yapıya geçtiğini, eğilimi gösteren mavi
çizgi de giderek ülkeye daha yüksek miktarda kaynağı bilinmeyen döviz girdiğini
ortaya koyuyor.
Merkez Bankası’nın söz konusu raporundan hareketle net hata
ve noksandaki artış ve dalgalanmanın nedenlerini ele alalım:
Grafiğe bakılırsa asıl oynaklık ve artışlar 2008 yılının ilk
çeyreğinden sonra başlamış görünüyor. Merkez Bankası’na göre bunun bir nedeni
2008 Şubat ayında Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı kararda
yapılan değişiklikle ihracat bedellerinin tasarrufunun serbest bırakılmış
olması. Eskiden belirli süre içinde yurda getirilmesi gereken ihracat bedelleri
için bu zorunluluk kalkınca ihracatçıların bu bedellerin bir bölümünü yurda
getirip bozdurmak yerine yurt dışı hesaplarda tuttukları biliniyor. Bu
paraların ihracatın yapıldığı sürede getirilmesi yerine yurt dışı mevduat
hesaplarında tutulması ve belirsiz zamanlarda Türkiye’deki döviz tevdiat
hesaplarına nakledilmesi ihracat ile onun döviz geliri arasındaki bağlantıyı
koparıyor ve sonuçta bu dövizlerin bir bölümünün net hata ve noksan olarak
değerlendirilmesine yol açabiliyor.
Bankalar dışında yurtiçinde yerleşik kişilerin, yurtdışı
bankalardaki mevduatları için veri kaynağı Uluslararası Ödemeler Bankası’nın
(BIS) istatistikleridir. TL’sının yabancı paralara karşı hızlı değer kaybettiği
dönemler yurtiçinde yerleşik kişilerin yurtdışı hesaplardaki mevduatlarını
Türkiye’ye getirme eğilimi artmasına yol açıyor. Yurtdışı mevduatların temel veri
kaynağı konumundaki BIS istatistiklerinin kapsamının tam olmaması da bu
dövizleri kaynağı belirsiz hale sokarak net hata ve noksan kalemi içinde artış
şeklinde değerlendirilmesine yol açmaktadır.
Merkez Bankası’nın bu açıklamaları net hata ve noksan
kalemindeki artış ve dalgalanmaların nedenlerinin bir bölümünü ortaya koyduğu
için yararlı olmuştur.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026186 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.