Faiz İllüzyonu
Toplantı öncesi durum
Merkez Bankası’nın bankaların mevduat ve kredi faizlerini
etkileyen iki borç verme faizi var: (1) Haftalık repo ihaleleriyle bankalara
verdiği borçlara uyguladığı yüzde 7,5 oranındaki faiz (politika faizi.) (2)
Gecelik borç isteyen bankalara uyguladığı yüzde 10,75 oranındaki gecelik borç
verme faizi. Bu iki faizin miktar ağırlıklı faize göre ortalaması bize Merkez Bankası’nın
bankalara verdiği borçlara uyguladığı faizin ortalamasını gösteriyor. O nedenle
Merkez Bankası faizi denince ağırlıklı ortalama fonlama maliyeti (AOFM) denilen
bu ortalamayı esas alıyoruz.
Merkez Bankası faiz artırımı bankaları nasıl etkiliyor?
Bankaların mevduat ve fonları toplamı 1.266 milyar TL
tutarında bulunuyor. Bunun yaklaşık 713 milyar TL’lik bölümü TL mevduatlardan
oluşuyor. Merkez Bankası’nın bankalara verdiği borçların stok toplamı 88 milyar
TL (Bu verilerin tarihi 8 Ocak 2016 ve kaynağı TCMB sitesi.) Demek ki Merkez
Bankası, bankaların TL kaynaklarının yaklaşık yüzde 12’sini sağlıyor. Bu
borçların faizini değiştirdiği zaman da bankaların kaynaklarının yüzde 12’si üzerinde
bir etki yapabiliyor. Mesela Merkez Bankası ortalama faizi yüzde 8,83’den yüzde
9,83’e artırsa (yüzde 11 artış demektir) bunun etkisi bankaların kaynakları
üzerinde (12 x 0,11 =) yüzde 1,3 oranında olacaktır. Bankaların maliyete gelen
bu artışı kredi faizlerine yansıtması kaçınılmaz bir gelişmedir.
Toplantı sonrası durum
19 Ocak 2016 günü Merkez Bankası Para Politikası Kurulu
toplandı ve faizleri değiştirmeme kararı aldı. Bu durumda hiçbir şey değişmemiş
gibi görünüyor. Buna karşılık Merkez Bankası bir yıla yakın bir süredir bankalara
kullandırdığı fonların ağırlığını haftalık repo ihalesinden gecelik borç
vermeye kaydırıp AOFM’yi yükseltmeye devam ederek bankaları sürekli artan bir
ortalama faizle fonluyor. Bu durumda maliyetleri artan bankalar da kredi
faizlerini yükseltiyorlar.
Bu gelişmeyi görebilmenin yolu Merkez Bankası’nın ağırlıklı
ortalama fonlama maliyetindeki değişmenin eğilimine bakmaktan geçiyor. Bu
amaçla hazırladığım aşağıdaki grafikte AOFM’nin 2015 Ocak ayı başından bugüne
kadarki gelişimi yer alıyor (mavi çizgi Merkez Bankası Ağırlıklı Ortalama
Fonlama Maliyetini, kırmızı kesikli çizgi de bu maliyetin eğilimini
gösteriyor.)
Eğilim çizgisine baktığımızda yaklaşık bir yıllık süre
içinde Merkez Bankası’nın bankaları fonlamakta kullandığı ortalama faizin yüzde
8’in altından başlayarak yüzde 9’a yakın bir noktaya geldiğini görebiliyoruz.
Bu değişim, bu bir yıllık süre içinde, yüzde 12,5 oranında bir faiz artışı yaşandığına
işaret ediyor.
Faiz arttı mı artmadı mı? Bir illüzyon gösterisi ve İtibar Kaybı
Ekonomide İllüzyon terimini ilk kez kullanan iktisatçı
İtalyan Amilcare Puviani’dir. 1897 yılında yayınlanan Teoria della illusione
nelle entrate pubbliche (kamu gelirleri illüzyonu teorisi) ve 1903 yılında
yayınlanan Teoria della illusione finanziaria (mali illüzyon teorisi) adlı
eserlerinde Puviani, kamu otoritelerinin kamu giderlerini olduğundan daha az
maliyetli göstermek ve bu yolla giderleri artırmak için girdikleri çabaya mali
illüzyon adını veriyor.
Bu blogda yayınlanan yazılarımda Türkiye ekonomisinde daha
çok mali konular ağırlıklı olarak yapılan birkaç illüzyon örneği vermiştim. Aslına
bakarsanız ekonomi ve maliye dışında da birçok alanda illüzyon örnekleri var.
Türkiye her alanda bir illüzyonlar ülkesi konumunda bulunuyor. Bu kez yukarıda
özetlediğim yeni bir ekonomik illüzyon türüyle karşı karşıya olduğumuza
dikkatinizi çekmek istiyorum. Merkez Bankası, faizi artırmadan yükseltiyor. Buna
da faiz illüzyonu adını veriyorum.
Öte yandan bu toplantıdan itibaren faizleri birbirine
yaklaştırarak sayısını azaltmak yoluyla para politikasında sadeleştirmeye
gideceğini açıklayan Merkez Bankası[i],
bu toplantıda açıklamasına uymamış ve itibar kayıplarına bir yenisini eklemiş
bulunuyor. İşin ilginci piyasaların bu duruma fazlaca aldırış etmemiş olması. Bir
Merkez Bankası’nın sözünü yerine getirmemesine piyasaların aldırış etmemesi aslında
sanıldığından daha ciddi bir sorundur.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026211 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.