Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Mali Sürüklenme ve Türkiye Uygulaması

Mali sürüklenme nedir?
Bir ekonomide vergi gelirlerindeki otomatik artışın ekonomi üzerinde ters etki yaratarak büyüme hızını düşürmesine mali sürüklenme (fiscal drag) deniyor.

Mali sürüklenme genellikle enflasyonist dönemlerde ortaya çıkar. Enflasyon, gelirlerin nominal olarak (görünürde) artmasına ve kişilerin, artan oranlı tarife nedeniyle giderek daha yüksek vergi oranlarına girmelerine ve dolayısıyla daha fazla vergi ödemelerine yol açar. Reel gelirleri artmadığı halde daha fazla vergi ödedikleri için kullanılabilir gelirleri düşen kişiler, ister istemez tüketim harcamalarını azaltmak zorunda kalırlar. Bu gidişin sonucu olarak da ekonomide toplam talep düşer. Talep düşüşü GSYH’nın da düşmesine yol açar. Sonuçta ekonomide enflasyonla birlikte resesyona yani slumpflasyona doğru gidiş başlayabilir.


Böyle bir durumda uygulanacak maliye politikası, vergi tarifelerinin enflasyondan dolayı görünürde artan gelirleri vergilemeyecek biçimde yeniden düzenlenmesini gerektirir.  

Türkiye’de durum
2015 yılını örnek alarak Türkiye’deki durumu inceleyelim. 2015 yılında Türkiye’de yaşanan enflasyon yüzde 8,8 oldu. 2015 yılı gelirlerinin vergilendirilmesinde uygulanan gelir vergisi tarifesi ile 2016 yılı gelirlerine uygulanacak olan gelir vergisi tarifesini aşağıdaki tabloda alt alta sunuyorum.

2015 Yılı
Oran (%)
12.000 TL'ye kadar gelirler
15
29.000 TL'nin 12.000 TL'si için 1.800 TL, fazlası
20
66.000 TL'nin 29.000 TL'si için 5.200 TL, (ücret gelirlerinde 106.000 TL'nin 29.000 TL'si için 5.200 TL), fazlası
27
66.000 TL'den fazlasının 66.000 TL'si için 15.190 TL, (ücret gelirlerinde 106.000 TL'den fazlasının 106.000 TL'si için 25.990 TL), fazlası
35

2016 Yılı
Oran (%)
12.600 TL'ye kadar gelirler
15
30.000 TL’nin 12.600 TL’si için 1.890 TL, fazlası
20
69.000 TL’nin 30.000 TL’si için 5.370 TL (ücret gelirlerinde 110.000 TL’nin 30.000 TL’si için 5.370 TL), fazlası
27
69.000 TL’den fazlasının 69.000 TL’si için 15.900 TL (ücret gelirlerinde 110.000 TL’den fazlasının 110.000 TL’si için 26.970 TL), fazlası
35

İki tablo birlikte incelendiği zaman 2016 yılı gelirlerine uygulanan tarifenin 2015 yılına uygulanan tarifeye göre yumuşatılmış olduğunu görebiliyoruz. Örneğin 2015 yılında 12 bin liraya kadar gelirlere yüzde 15 oran uygulanmakta ve gelir 12 bin lirayı aştığında üst orana geçmektedir. Buna karşılık 2016 yılında 12 bin lira yerine 12.600 TL’lik bölüme yüzde 15 oran uygulanmaktadır. Tarifenin diğer oranları da gelir miktarlarıyla birlikte incelendiğinde ilk dilimdekine benzer ayarlamalar yapıldığı görülebilmektedir. 
Bu inceleme bize 2016 yılı gelirlerinin enflasyondan etkilenerek mali sürüklenmeye kapılmasını önlemek için tarifede yumuşatmaya gidildiğini göstermektedir. Örneğin tarifenin yüzde 15’lik ilk oranına bakarsak 2015 yılından 2016 yılına geçişte tarife yumuşaması (12.600 – 12.000) / (12.000) = % 5 oranındadır. Oysa 2015 yılında yaşanan enflasyon yüzde 8,8 oranında olmuştur. Burada tarife yumuşaması gerçekleşen enflasyona göre değil hedeflenen enflasyona göre alınmıştır. Bu düzenleme yeni değildir, geçen yıllarda da benzer ayarlamalar yapılmıştır. Eleştirilecek konu; ayarlamanın enflasyona göre düşük tutulmuş olmasıdır. Bu durumda 2016 yılında enflasyona göre daha düşük oranda bir mali sürüklenme söz konusu olacak demektir. 

Otomatik stabilizatör – manuel stabilizatör

Bir ekonomide küçülme eğilimleri ortaya çıktığında gelir vergisi tarifesi harcanabilir gelirlerin de aynı hızla küçülmesini önler. Ekonomi daralıp da gelirler de düşmeye başladığında alt dilimlere geçildiğinden bu gelirlere uygulanan vergi oranları da düşer ve kişiler daha az vergi ödeyeceği için gelirlerindeki azalma bu yolla bir miktar telafi edilmiş olur. Buna otomatik stabilizatör etkisi deniyor. Ne var ki eğer ekonomideki daralma enflasyonla birlikte ortaya çıkmışsa nominal gelirler düşmez reel gelirler düşer. İşte bu durumda gelirler alt tarife dilimlerine geçemediği için yüksek oranlı vergilendirilmeye devam edilir. Bu da harcamaları azaltarak ekonomideki daralmayı daha ileri taşır. Bunu önlemenin yolu yukarıda anlattığım gibi enflasyon oranında tarifeyi yumuşatarak mali sürüklenmeyi önlemektir. Bu düzenleme otomatik olmadığı, düzenlemeyle yapıldığı için buna manuel (elle yapılan) stabilizatör adını veriyorum. 
EtiketlerMaliye
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Maliye konusunda

Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 2020

157 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.