Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Bankalar Faiz Düştüğünde mi Kazanır Yükseldiğinde mi?

“Bankalar faizler düştüğünde mi kazançlı mı çıkarlar yoksa yükseldiğinde mi?” Bu soruyu sokakta sorsak, yanıtlayacak olanların büyük çoğunluğu “bankalar faiz yükselirse kazançlı çıkar” diye yanıtlarlar. Ben bu soruyu sınıfta öğrencilere sordum. Yanıt sokakta verilecek olandan farklı değildi. Öğrencilerin büyük çoğunluğu “faiz yükselirse bankalar kazançlı çıkar” diye yanıtladılar. 

Bu konuyu, kısa bir süre sonra çıkacak olan Ekonomide Analiz kitabımda ele aldığım için burada yazmıyordum. Ama tartışmalarda gelinen nokta bu analizi burada paylaşmaya karar vermeme yol açtı. Böylece bu yazı, kitapta örnek olay incelemelerini ve analizlerini nasıl yaptığım konusunda da bir fikir vermiş olacak (Kitapta analiz yöntemlerinin anlatılmasını izleyerek basit, orta düzey ve ileri düzey olmak üzere bu yazıya benzer 30 kadar analiz örneği yer alıyor.)

Bir sorunun yanıtı çok basitse o yanıtı benimsemeden önce biraz düşünmek gerekir. Sherlock Holmes’in dediği gibi: “Açık bir gerçekten daha aldatıcı bir şey yoktur.”

Başlıktaki soruya yanıt ararken analitik düşünce tekniğini buraya uygulamaya çalışalım. Böylece bu basit soruyu herkesten önce yanıtlama şansını yitirmiş olsak da gerekçeleriyle kanıtlanmış ama geç gelmiş doğru yanıt, çabuk verilmiş yanlış yanıttan iyi olacağı için kazançlı çıkan biz oluruz (buradaki analiz kısa vade için geçerli bir analizdir.) 
 
(1) Her şeyden önce en küçük ayrıntılara bile dikkat etmemiz gerektiğini unutmamalıyız. Burada bakmamız gereken ayrıntı mevduat ve kredinin vade yapısı ve faiz oranlarıdır. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu’nun (BDDK) ve Türkiye Bankalar Birliği’nin (TBB) sitelerine baktığımızda Türkiye uygulamasında bankalardaki mevduatın ortalama vadesinin 3 ay, bankaların açtığı kredilerin ortalama vadesinin ise 1 yıl olduğunu görüyoruz. Aynı sitelere ve Merkez Bankası sitesine baktığımızda da bankaların mevduata verdiği faiz ile kredilere uyguladıkları faiz arasında kredi faizleri lehine 4 – 5 puan fark olduğunu saptayabiliyoruz.

Şimdi bu verilerle bir tablo yapalım:

Mevduat
Kredi
Ortalama Vade
3 ay
1 yıl
Ortalama Faiz (%)
10
15

Demek ki bankalar kaynaklarını ortalama olarak yıllık yüzde 10 faizle ve 3 ay süreyle topluyorlar ve bunları 3 ayda bir yeniliyorlar. Buna karşılık kullandırdıkları paraları yıllık yüzde 15 faizle ve ortalama olarak 1 yıl süreyle veriyorlar.

(2) İkinci aşamada gözlemlediğimiz bulguların nedenlerini bir araya getirmeye çalışmamız gerekir. Böylece bulguların doğru olup olmadığını bir kez daha denetlemiş oluruz. Bulguların doğruluğunu denetlemek için bu aşamada yanıtlamamız gereken soru şudur: Niçin bankalara yatırılan mevduatın vadesi bu kadar kısa? Bankalar, Merkez Bankasının uyguladığı para politikasına güvenerek ileride enflasyonun ve dolayısıyla faizlerin düşeceğini bekledikleri için daha uzun vadeye farklı faiz vermemekte, böylece ileride düşecek enflasyonda yüksek faizle bağlanmak istememektedir. Buna karşılık kişiler, kendi deneyimlerinden hareketle, ileride enflasyonun düşmeyeceği ve faizlerin yükseleceği beklentisi taşımakta ve o nedenle ileride artabilecek olan faizler yerine bugünkü faizlerle uzun vadeli bağlanmak istememektedirler. Bu yaklaşım kişilerin mevduatlarını kısa vadeli oluşturmaları sonucunu getirmektedir.

(3) Elde ettiğimiz bulgulardan ve olası nedenlerden çıkan sonuçları bir senaryo çerçevesinde toparlamamız gerekir.

Böyle bir ortamda X Bankasına A’nın yıllık yüzde 10 faizle ve 3 ay vadeyle 10.000 TL mevduat yatırdığını düşünelim. Aynı gün B, X Bankasından bu 10.000 TL’yi yüzde 15 faizle 1 yıllığına kredi olarak almış olsun. 3 ay sonra A’nın yatırdığı 10.000 TL’nin vadesi dolduğunda faizlerin yüzde 11’e çıkmış olduğunu düşünelim. Bu durumda X Bankası, A’ya yüzde 10 yerine yüzde 11 faiz vererek mevduatını yenilemesini sağlayacaktır. Aksi takdirde A, parasını X Bankasından çekip yüzde 11 faiz veren başka bir bankaya yatırır. X Bankası zorunlu olarak A’nın mevduatının vadesini 3 ay daha ve bu kez yüzde 11 faiz vermeye razı olarak uzatırken kredi verdiği B’nin geri ödemesine daha 9 ay olduğu için kredinin faizini artıramayacaktır. X Bankasının maliyetleri artmış ama kazancı değişmemiştir. Sonuçta X Bankası, faiz artışından kazançlı değil zararlı çıkmış olmaktadır.

Tersini düşünelim. Diyelim ki mevduat faizi 3 ay sonunda yüzde 10’dan yüzde 9’a düşmüş olsun. Bu durumda X Bankası, 3 aylık vade sonunda A’nın mevduatını yenilerken yüzde 10 ile değil, yüzde 9 ile yenileyecektir. Oysa kredinin vadesinin dolmasına henüz 9 ay olduğu için B’ye uyguladığı faizi düşürmeyecek, yüzde 15 faiz uygulamaya devam edecektir. Sonuçta X Bankası, faiz düşüşünden zararlı değil kazançlı çıkmış olacaktır.  

(4) Olay yeri incelemesini analitik düşünce yöntemini kullanarak tamamladığımızda toplumun büyük çoğunluğunun yanlış yanıtladığı sorunun doğru yanıtını bulmuş ve bankaların faiz artışından kayıpla, faiz düşüşünden ise kazançla çıkacağını kanıtlamış olduk.  

(5) Görmek ile gözlemlemek farklı şeylerdir. Sherlock Holmes, bulgularını açıkladıktan sonra Dr.Watson ile aralarında şu konuşma geçiyor:

Dr. Watson: “Ben de seninle aynı şeylere, aynı şekilde bakıyorum ama bu sonuçlara ulaşamıyorum.”
Sherlock Holmes: “Bu kata çıkan merdivenin kaç basamağı var?”
Dr. Watson: “Bilmem, saymadım.”
Sherlock Holmes: “17 basamağı var. Bakıyorsun ama gözlemlemiyorsun. İkisi arasında büyük fark var.” “Dünya, çoğu kişinin gözlemleyemediği birçok açık gerçekle doludur.”

(6) Açık gerçeklerin kalanları da çıkacak olan Ekonomide Analiz kitabında.


Ek: 2016 Yılının İlk 6 Ayında Merkez Bankası’nın Faiz İndirimleri ile Banka Kârlarının Artışı Arasındaki İlişki İçin Göstergeler

(1) Merkez Bankası’nın (TCMB) 2016 yılının ilk altı ayındaki faiz indirimleri:

Tarih
TCMB Gecelik Borç Verme Faizi (%)
01.01.2016
10,75
25.03.2016
10,50
21.04.2016
10,00
25.05.2016
9,50
22.06.2016
9,00
İndirim (puan)
1,75

(2) Bankaların 2016 yılının ilk altı ayında kârlarındaki artışlar:
Borsada işlem gören bankaların net dönem karı yılın ilk yarısında geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 43 arttı ve 12,8 milyar TL'ye ulaştı. Borsada işlem gören bankaların 12 aylık net kârı 20,6 milyar TL oldu (Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği, TRT Haber ve Dünya Gazetesi, 19 Ağustos 2016.) 









EtiketlerEkonomi
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Ekonomi konusunda

Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026

234 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.