Bankalar Faiz Düştüğünde mi Kazanır Yükseldiğinde mi?
“Bankalar faizler düştüğünde mi kazançlı
mı çıkarlar yoksa yükseldiğinde mi?” Bu soruyu sokakta sorsak, yanıtlayacak
olanların büyük çoğunluğu “bankalar faiz yükselirse kazançlı çıkar” diye
yanıtlarlar. Ben bu soruyu sınıfta öğrencilere sordum. Yanıt sokakta verilecek
olandan farklı değildi. Öğrencilerin büyük çoğunluğu “faiz yükselirse bankalar
kazançlı çıkar” diye yanıtladılar.
Bu konuyu, kısa bir süre sonra
çıkacak olan Ekonomide Analiz kitabımda ele aldığım için burada yazmıyordum.
Ama tartışmalarda gelinen nokta bu analizi burada paylaşmaya karar vermeme yol
açtı. Böylece bu yazı, kitapta örnek olay incelemelerini ve analizlerini nasıl
yaptığım konusunda da bir fikir vermiş olacak (Kitapta analiz yöntemlerinin
anlatılmasını izleyerek basit, orta düzey ve ileri düzey olmak üzere bu yazıya
benzer 30 kadar analiz örneği yer alıyor.)
Bir sorunun yanıtı çok basitse o
yanıtı benimsemeden önce biraz düşünmek gerekir. Sherlock Holmes’in dediği
gibi: “Açık bir gerçekten daha aldatıcı bir şey yoktur.”
Başlıktaki soruya yanıt ararken
analitik düşünce tekniğini buraya uygulamaya çalışalım. Böylece bu basit soruyu
herkesten önce yanıtlama şansını yitirmiş olsak da gerekçeleriyle kanıtlanmış
ama geç gelmiş doğru yanıt, çabuk verilmiş yanlış yanıttan iyi olacağı için
kazançlı çıkan biz oluruz (buradaki analiz kısa vade için geçerli bir analizdir.)
(1) Her şeyden önce en küçük ayrıntılara bile dikkat
etmemiz gerektiğini unutmamalıyız. Burada bakmamız gereken ayrıntı mevduat ve
kredinin vade yapısı ve faiz oranlarıdır. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme
Kurulu’nun (BDDK) ve Türkiye Bankalar Birliği’nin (TBB) sitelerine baktığımızda
Türkiye uygulamasında bankalardaki mevduatın ortalama vadesinin 3 ay,
bankaların açtığı kredilerin ortalama vadesinin ise 1 yıl olduğunu görüyoruz.
Aynı sitelere ve Merkez Bankası sitesine baktığımızda da bankaların mevduata
verdiği faiz ile kredilere uyguladıkları faiz arasında kredi faizleri lehine 4
– 5 puan fark olduğunu saptayabiliyoruz.
Şimdi bu verilerle bir tablo
yapalım:
Mevduat
|
Kredi
|
|
Ortalama Vade
|
3 ay
|
1 yıl
|
Ortalama Faiz (%)
|
10
|
15
|
Demek ki bankalar kaynaklarını
ortalama olarak yıllık yüzde 10 faizle ve 3 ay süreyle topluyorlar ve bunları 3
ayda bir yeniliyorlar. Buna karşılık kullandırdıkları paraları yıllık yüzde 15
faizle ve ortalama olarak 1 yıl süreyle veriyorlar.
(2) İkinci aşamada gözlemlediğimiz bulguların nedenlerini
bir araya getirmeye çalışmamız gerekir. Böylece bulguların doğru olup
olmadığını bir kez daha denetlemiş oluruz. Bulguların doğruluğunu denetlemek
için bu aşamada yanıtlamamız gereken soru şudur: Niçin bankalara yatırılan
mevduatın vadesi bu kadar kısa? Bankalar, Merkez Bankasının uyguladığı para
politikasına güvenerek ileride enflasyonun ve dolayısıyla faizlerin düşeceğini bekledikleri
için daha uzun vadeye farklı faiz vermemekte, böylece ileride düşecek
enflasyonda yüksek faizle bağlanmak istememektedir. Buna karşılık kişiler,
kendi deneyimlerinden hareketle, ileride enflasyonun düşmeyeceği ve faizlerin
yükseleceği beklentisi taşımakta ve o nedenle ileride artabilecek olan faizler
yerine bugünkü faizlerle uzun vadeli bağlanmak istememektedirler. Bu yaklaşım
kişilerin mevduatlarını kısa vadeli oluşturmaları sonucunu getirmektedir.
(3) Elde ettiğimiz bulgulardan ve olası nedenlerden
çıkan sonuçları bir senaryo çerçevesinde toparlamamız gerekir.
Böyle bir ortamda X Bankasına A’nın yıllık yüzde 10 faizle ve 3 ay
vadeyle 10.000 TL mevduat yatırdığını düşünelim. Aynı gün B, X Bankasından bu
10.000 TL’yi yüzde 15 faizle 1 yıllığına kredi olarak almış olsun. 3 ay sonra
A’nın yatırdığı 10.000 TL’nin vadesi dolduğunda faizlerin yüzde 11’e çıkmış olduğunu
düşünelim. Bu durumda X Bankası, A’ya yüzde 10 yerine yüzde 11 faiz vererek
mevduatını yenilemesini sağlayacaktır. Aksi takdirde A, parasını X Bankasından
çekip yüzde 11 faiz veren başka bir bankaya yatırır. X Bankası zorunlu olarak
A’nın mevduatının vadesini 3 ay daha ve bu kez yüzde 11 faiz vermeye razı
olarak uzatırken kredi verdiği B’nin geri ödemesine daha 9 ay olduğu için
kredinin faizini artıramayacaktır. X Bankasının maliyetleri artmış ama kazancı
değişmemiştir. Sonuçta X Bankası, faiz artışından kazançlı değil zararlı çıkmış
olmaktadır.
Tersini düşünelim. Diyelim ki
mevduat faizi 3 ay sonunda yüzde 10’dan yüzde 9’a düşmüş olsun. Bu durumda X Bankası,
3 aylık vade sonunda A’nın mevduatını yenilerken yüzde 10 ile değil, yüzde 9
ile yenileyecektir. Oysa kredinin vadesinin dolmasına henüz 9 ay olduğu için
B’ye uyguladığı faizi düşürmeyecek, yüzde 15 faiz uygulamaya devam edecektir. Sonuçta
X Bankası, faiz düşüşünden zararlı değil kazançlı çıkmış olacaktır.
(4) Olay yeri incelemesini
analitik düşünce yöntemini kullanarak tamamladığımızda toplumun büyük
çoğunluğunun yanlış yanıtladığı sorunun doğru yanıtını bulmuş ve bankaların
faiz artışından kayıpla, faiz düşüşünden ise kazançla çıkacağını kanıtlamış
olduk.
(5) Görmek ile gözlemlemek farklı
şeylerdir. Sherlock Holmes, bulgularını
açıkladıktan sonra Dr.Watson ile aralarında şu konuşma geçiyor:
Dr. Watson: “Ben de seninle aynı
şeylere, aynı şekilde bakıyorum ama bu sonuçlara ulaşamıyorum.”
Sherlock Holmes: “Bu kata çıkan
merdivenin kaç basamağı var?”
Dr. Watson: “Bilmem, saymadım.”
Sherlock Holmes: “17 basamağı var.
Bakıyorsun ama gözlemlemiyorsun. İkisi arasında büyük fark var.” “Dünya, çoğu
kişinin gözlemleyemediği birçok açık gerçekle doludur.”
(6) Açık gerçeklerin kalanları da
çıkacak olan Ekonomide Analiz kitabında.
Ek: 2016 Yılının İlk 6 Ayında Merkez Bankası’nın Faiz İndirimleri ile Banka Kârlarının
Artışı Arasındaki İlişki İçin Göstergeler
(1) Merkez Bankası’nın (TCMB) 2016 yılının ilk altı ayındaki faiz
indirimleri:
Tarih
|
TCMB Gecelik Borç Verme Faizi (%)
|
01.01.2016
|
10,75
|
25.03.2016
|
10,50
|
21.04.2016
|
10,00
|
25.05.2016
|
9,50
|
22.06.2016
|
9,00
|
İndirim (puan)
|
1,75
|
(2) Bankaların
2016 yılının ilk altı ayında kârlarındaki artışlar:
Borsada işlem gören bankaların
net dönem karı yılın ilk yarısında geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 43
arttı ve 12,8 milyar TL'ye ulaştı. Borsada işlem gören bankaların 12 aylık net
kârı 20,6 milyar TL oldu (Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği, TRT Haber ve Dünya
Gazetesi, 19 Ağustos 2016.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026234 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.