Zorunlu Karşılıklar Niçin İndirildi?
Merkez Bankası
Zorunlu Karşılık Oranlarını Düşürdü
Merkez Bankası, zorunlu karşılık
oranlarını bütün vadeler ve mevduat cinsleri için 0,50 puan düşürdüğünü
açıkladı. Merkez Bankası’nın uyguladığı zorunlu karşılık oranları vadeye ve
mevduat cinsine göre değişiklik göstermekle birlikte en yaygın vade ve mevduat
cinsine (vadesiz + 1 – 3 aya kadar vadeli mevduat) uygulanan zorunlu karşılık
oranını ortalama zorunlu karşılık oranı olarak alıyoruz. Buna göre ortalama
zorunlu karşılık oranı yüzde 11,5’dan yüzde 11’e düşmüş oldu.
Bankalar topladıkları mevduatın
ve diğer kaynaklarının merkez bankası tarafından belirlenen oranda belirli bir
miktarını, ileride karşılaşabilecekleri zorluklarda talep edip kullanabilmek
için merkez bankasına yatırmak zorundadırlar. Buna zorunlu karşılıklar, bunun
miktarını belirlemeye yarayan orana da zorunlu karşılık oranı adı veriliyor.
Merkez bankasının, karşılık oranını artırıp azaltarak bankaların açabileceği
kredi miktarını ve maliyetini etkilemesi eylemine de karşılıklar politikası adı
veriliyor.
Karşılıklar
Politikası Nasıl Çalışıyor?
9 Ağustos’tan önce Merkez Bankası
TL mevduatlar için zorunlu karşılık oranını yüzde 11,5 olarak belirlemişti. Bu
tarihten önceki uygulama basit biçimde şöyle işliyordu: Diyelim ki 9 Temmuz’da A
Bankasına bir kişi 100 TL mevduat yatırarak bir hesap açtırmış olsun. A Bankası
bu 100 TL’nin % 11,5’i olan 11,5 TL’yi zorunlu karşılık olarak ayıracak ve
Merkez Bankası’na yatıracak, kalan 88,5 TL’sini kredi olarak verebilecektir.
Diyelim ki bu 88,5 TL’yi kredi olarak alan kişi, bu krediyi bir hafta sonra
kullanacağı için bir haftalığına aynı bankaya mevduat olarak yatırmış olsun. Bu
durumda A Bankası, bu 88,5 TL’lik mevduatın yüzde 11,5’i olan 10,18 TL’yi
zorunlu karşılık olarak ayıracak ve kalan 78,32 TL’yi yeniden kredi olarak
verebilecektir. Bu işlem teorik olarak zorunlu karşılık oranının tersi
(örneğimizde 1/0,115 yani 8,695 katı) kadar tekrarlanabilir. Yani örneğimizdeki
100 TL’lik mevduat (100 x 8,695=) 869,56 TL’lik kredi yaratabilir. Bu şekilde
ortaya çıkan paraya kaydi para bu mekanizmaya da kaydi para yaratma mekanizması
deniyor.
9 Ağustos’ta Merkez Bankası
zorunlu karşılık oranlarını düşürünce sistem şöyle işleyecek: Diyelim ki 10
Ağustos’ta A Bankasına bir kişi 100 TL mevduat yatırarak bir hesap açtırmış
olsun. A Bankası bu 100 TL’nin % 11’i olan 11 TL’yi zorunlu karşılık olarak
ayıracak ve Merkez Bankası’na yatıracak, kalan 89 TL’sini kredi olarak
verebilecektir. Diyelim ki bu 89 TL’yi kredi olarak alan kişi, bu krediyi bir
hafta sonra kullanacağı için bir haftalığına aynı bankaya mevduat olarak
yatırmış olsun. Bu durumda A Bankası, bu 89 TL’lik mevduatın yüzde 11’i olan
9,79 TL’yi zorunlu karşılık olarak ayıracak ve kalan 79,21 TL’yi yeniden kredi
olarak verebilecektir. Bu işlem teorik olarak zorunlu karşılık oranının tersi
(örneğimizde 1/0,11 yani 9,09 kata kadar) kadar tekrarlanabilir. Yani
örneğimizdeki 100 TL’lik mevduat (100 x 9,09 =) 909,09 TL’lik kredi yaratabilir.
Bu durumda Merkez Bankası,
zorunlu karşılık oranını yüzde 11,5’dan 11’e indirmekle eski duruma göre her
100 TL’lik mevduatın 869,56 TL yerine 39,53 TL fazlasıyla 909,09 TL’lik kaydi
para yaratmasına yol açmış olmaktadır. Bunun anlamı aynı mevduat miktarıyla
daha fazla kredi verilmesine olanak sağlanmış olmasıdır. (Burada verdiğimiz
örnekler kaydi para yaratma mekanizmasının hiç sızıntı olmadan sonuna kadar
çalışması halinde ne olacağını göstermektedir.)
Merkez Bankası
Zorunlu Karşılık Oranını Niçin Düşürdü?
Cari açığın arttığı dönemde
kredilerde genişleme olduğu, bu genişlemenin iç tüketimi körüklediği, bunun da
ithalatı ve dolayısıyla cari açığı artırdığı yolunda bir teşhis yapılmıştı. Bu
teşhis sonrasında çeşitli önlemler alınırken makro ihtiyati önlemler
çerçevesinde kredi hacmini daraltmaya yönelik önlemler de gündeme gelmişti.
Merkez Bankası bu önlemlere zorunlu karşılık oranlarını artırarak destek
vermişti. Zorunlu karşılık oranlarının artırılması, kredi genişlemesini sınırlarken
tüketimi de düşürecek ve bir yandan cari açığın düşmesine bir yandan da
enflasyonun baskılanmasına yarayacaktı. Zorunlu karşılık oranlarının
artırılması, alınan diğer önlemler ve konjonktürün de yardımıyla cari açığın
önemli oranda düşmesine katkı yaptı. Ne var ki bu tür bir fren kaçınılmaz
olarak büyümeyi de yavaşlatmış oldu.
Merkez Bankası’nın yasal görevi
fiyat istikrarını sağlamaktır. Dünyada enflasyonun sıfırlara düştüğü bir
ortamda yüzde 8,8 düzeyindeki bir enflasyon söz konusu olduğuna göre burada
Merkez Bankası’nın yasadaki görevini başarıyla yaparak fiyat istikrarını
sağladığını söyleyemeyiz. Zorunlu karşılıkların indirilmesi bu istikrarın
sağlanmasına yardımcı olmak bir yana tam tersi sonuçlar verecek gibi görünüyor.
Merkez Bankası benzer bir uygulamayı gecelik borç verme faizini indirmeye devam
ederek yapmaktadır.
Bütün bunlar bize Merkez
Bankası’nın yasal görevini bir kenara bırakarak ekonomik büyümeyi kollamaya
yönelik bir para politikası izlediğini gösteriyor.
Meraklısı için bazı kavramların açıklanması:
Ankes: Bankaların mevduat çekilişi veya günlük işlemlere ilişkin
ödemelerini karşılayabilmeleri amacıyla kasalarında hazır bulundurdukları
paraya ankes denir. Bunun miktarı ve şekli bir zorunluluğa değil bankaların
kendi karar ve uygulamalarına bağlıdır. Bankalar, gün sonunda bu değerleri
genellikle TCMB’ye gecelik olarak borç verirler. Disponibilite: Merkez Bankası’nın bankaların kabul ettiği mevduata
karşılık kasalarında tutulmasını zorunlu kıldığı parasal karşılıklardır. Ankes
zorunlu olmadığı halde disponibilite zorunludur. Munzam Karşılık: Merkez bankasının disponibiliteye ek olarak
bankaların kaynaklarından kendisine yatırmalarını zorunlu kıldığı miktardır
(munzam kelimesinin Türkçe karşılığı: Ek, eklenmiş.) Zorunlu Karşılıklar: Merkez bankasının, kabul ettikleri mevduat
karşılığında bankaların kendisinde tutulmasını zorunlu kıldığı miktarlardır. Türkiye’de Bugün Geçerli Olan Uygulama: Bugünkü
uygulamada serbest karşılıklar anlamına gelen ankes uygulaması sürmektedir. Eskiden
Türkiye uygulamasında (Umumi) Disponibilite + Munzam Karşılıklar uygulaması söz
konusuydu. Günümüzde disponibilite ve munzam karşılıklar kalkmış, yerini
bankaların TCMB’ye yatırmak zorunda oldukları zorunlu karşılıklar (ya da kısaca
karşılıklar) almıştır.
Bugün Türkiye’de geçerli olan uygulamaya
baktığımızda “munzam karşılık oranları
düşürüldü” şeklindeki anlatım yanlıştır. Doğrusu “zorunlu karşılık oranları
düşürüldü” şeklinde olmalıdır.
zorunlu karşılıklar konusunda
Zorunlu Karşılık Oranları Değişti27 Kasım 2020179 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.