Tüketim Fonksiyonu ve Türkiye
Tüketim fonksiyonu, Keynesyen
makroekonomik analizde tüketim harcamaları ile GSYH arasındaki ilişkiyi ortaya
koyan bir fonksiyondur.
Gelirin kullanımı iki şekilde
olur: Tüketim (C) ve tasarruf (S). Bunu şöyle ifade edebiliriz:
Y = C + S
Keynes, Genel Teorisinde şöyle
yazıyor: “İnsanlar, gelirleri arttıkça tüketimlerini de artırırlar. Ne var ki
tüketimdeki artış, gelirlerindeki artış kadar olmaz.” Bu ifadeden yola çıkarsa,
başka şeyler sabit tutulduğunda (ceteris paribus), tüketimin gelirin bir
fonksiyonu olduğunu görebiliriz. Bunu da şöyle yazabiliriz:
C = f (Y)
Her ne kadar tüketim, gelirin bir
fonksiyonu olarak ifade edilse de insanoğlu, hiç geliri olmasa da yaşamak için
tüketim yapmak zorundadır. Gelire bağlı olmaksızın yapılan bu tür harcamaya
otonom tüketim harcaması (CO) adı veriliyor.
Tüketim ile gelir arasındaki bu
ilişkiden çıkarak marjinal tüketim eğilimi (Mpc) kavramı geliştirilmiştir. Marjinal
tüketim eğilimi, gelirde ortaya çıkan bir birim artışın tüketimde ortaya
çıkardığı artışı gösterir. Hesaplanması tüketimdeki değişimin (ΔC) gelirdeki
değişime (ΔY) bölünmesiyle bulunur:
Mpc = ΔC / ΔY
Aynı ifadeyi cebirsel olarak
ifade etmek istersek tüketimin gelire göre türevini almamız gerekir:
Mpc = dC / dY
Keynes’in yukarıya aldığımız
ifadesinden yola çıkarsak marjinal tüketim eğiliminin 0 ile 1 arasında
olacağını anlarız. Çünkü tanıma göre gelirde artış olduğunda tüketimde artış
olacak (0’dan büyük) ama bu artış gelirdeki artış kadar büyük olmayacaktır
(1’den küçük.)
Buraya kadar yaptığımız
açıklamayı özetlersek: (1) İnsan, hiç geliri olmasa da belirli bir tüketim
harcaması yapmak zorundadır (bunu borçlanarak yaptığını varsayıyoruz.) (2)
Geliri arttıkça tüketim harcamaları da artar, ancak bu artış gelirdeki artıştan
daha küçük olur.
Buraya kadar anlattıklarımızı bir
şekille gösterelim:
Dikey eksende tüketim harcamaları
(C), yatay eksende gelir (Y) yer alıyor. 0 ile C1 arasında tüketim
harcamalarının gelirden bağımsız kısmı yani otonom tüketim (CO) yer alıyor.
Dikkat edilecek olursa gelirin (Y) sıfır olduğu yerde de tüketim söz konusu.
Buna göre tüketim fonksiyonunu
şöylece yazabiliriz:
C = CO + cY
Burada C tüketim harcamalarını,
CO otonom (gelirden bağımsız) tüketim harcamalarını, cY gelire bağımlı tüketim
harcamalarını gösteriyor. Denklemdeki C bağımlı değişkeni (açıklanan değişken),
Y ise bağımsız değişkeni (açıklayıcı değişken) gösteriyor. C’nin bağımlı
değişken olmasının nedeni yukarıda C = f (Y) fonksiyonel ilişkisinde
gösterildiği gibi Y’ye bağımlı olmasından, Y’nin bağımsız değişken olması ise
tüketim harcamalarından bağımsız olarak ortaya çıkmasından kaynaklanıyor. Denklemdeki CO’ya (dikey ekseni) kesen katsayı, c’ye ise eğim katsayısı adı
veriliyor.
Ekonomilerde GSYH büyümesi de
benzer şekilde tüketim harcamalarının artışına yol açar. Bunu bir tablo
yardımıyla gösterilebilir (bütün veriler milyar TL olarak okunmalı.)
Yıllar
|
GSYH
|
GSYH’da Artış
|
Tüketim Harcamaları
|
Tüketim Harcamalarında Artış
|
1
|
100
|
90
|
8
|
|
2
|
110
|
10
|
98
|
8
|
3
|
120
|
10
|
106
|
8
|
4
|
130
|
10
|
114
|
8
|
5
|
140
|
10
|
122
|
8
|
6
|
150
|
10
|
130
|
8
|
Yukarıdaki tabloya bakıldığında
gelir (GSYH) arttıkça tüketim harcamalarının da arttığı görülebiliyor. Tablodaki
verileri yukarıdaki denklemimizde yerine koyalım:
C = CO + cY
C = 10 + 0,8 Y
Bu fonksiyonel ilişki bize şunu
anlatıyor: GSYH düzeyi sıfır bile olsa 10 milyar TL’lik tüketim harcaması
yapılmaktadır. GSYH’daki her 10 milyar TL’lik artış, 8 milyar TL’lik tüketim
harcaması artışına yol açtığına göre marjinal tüketim eğilimi 0,8 demektir. Her
farklı GSYH düzeyinde yapılan toplam tüketim harcamasının GSYH’ya oranı
değişmektedir. Bu orana da ortalama tüketim eğilimi adı verilmektedir. Örneğin GSYH
100 milyar TL iken ortalama tüketim eğilimi 90/100 = 0,90, 110 milyar TL iken
98/110 = 0, 89 olmaktadır.
Bu sanal örnekten sonra Türkiye
verilerini kullanarak aynı hesaplamaları tekrarlayalım. Aşağıdaki tablo
Türkiye’nin 1998 – 2015 yılları arasındaki GSYH ve özel nihai tüketim
harcamalarını sergiliyor.
Yıllar
|
GSYH
|
GSYH Artışı
|
Özel Tüketim
|
Tüketim Artışı
|
Tüketim/GSYH (%)
|
Y
|
ΔY
|
C
|
ΔC
|
c
|
|
1998
|
70,2
|
46,7
|
66,5
|
||
1999
|
104,6
|
34,4
|
71,6
|
24,9
|
68,5
|
2000
|
166,7
|
62,1
|
117,5
|
45,9
|
70,5
|
2001
|
240,2
|
73,5
|
164,3
|
46,8
|
68,4
|
2002
|
350,5
|
110,3
|
238,4
|
74,1
|
68
|
2003
|
454,8
|
104,3
|
324
|
85,6
|
71,2
|
2004
|
559
|
104,2
|
398,6
|
74,6
|
71,3
|
2005
|
648,9
|
89,9
|
465,4
|
66,8
|
71,7
|
2006
|
758,4
|
109,5
|
534,8
|
69,4
|
70,5
|
2007
|
843,2
|
84,8
|
601,2
|
66,4
|
71,3
|
2008
|
950,5
|
107,3
|
663,9
|
62,7
|
69,8
|
2009
|
952,6
|
2,1
|
680,8
|
16,9
|
71,5
|
2010
|
1.098,80
|
146,2
|
787,8
|
107
|
71,7
|
2011
|
1.297,70
|
198,9
|
923,8
|
136
|
71,2
|
2012
|
1.416,80
|
119,1
|
994,4
|
70,6
|
70,2
|
2013
|
1.567,30
|
150,5
|
1.109,70
|
115,3
|
70,8
|
2014
|
1.748,20
|
180,9
|
1.204,40
|
94,7
|
68,9
|
2015
|
1.953,60
|
205,4
|
1.341,20
|
136,8
|
68,7
|
Ortalama
|
110,8
|
76,1
|
70,2
|
Bu tablodan hareketle Türkiye için tüketim fonksiyonu
grafiğini çizelim:
Şimdi de tablodaki verileri tüketim fonksiyonu denklemine yerleştirelim:
C = CO + cY
Burada:
C = 1.341,20
CO = Bilinmiyor
Y = 1.953,60
c = Mpc = 0,702
O halde önce bilinmeyen CO’ı bulalım:
1.341,20 = CO + 0,702 (1.953,60)
CO = - 1.371,43 + 1.341,20 = - 30,23
C = - 30,23 + 0,702 (1.953,60) = 1.341,20
Orta Vadeli Programa göre 2016
yılının GSYH tahmini 2.207 milyar TL’dir. Buradan giderek 2016 yılı için
tüketim harcamalarını tahmin etmeye çalışalım. Bu tahmini yaparken 2015 yılı
için hesapladığımız CO = – 30,23’ün ve c = Mpc = 0,702 değerlerinin 2016
yılında da aynı kalacağını varsayıyoruz.
C 2016 = CO 2016 + cY 2016
C 2016 = - 30,23 + 0,702 (2.207)
= - 30,23 + 1.549,31 = 1.519,1
Buraya kadar anlattıklarımız
matematiksel ekonominin alanına giriyor. Bunun ekonometrinin alanına
girebilmesi için gelir artışı dışında tüketimi etkilemesi olası diğer unsurları
da işin içinde katmamız gerekiyor. O zaman denklemimiz şöyle bir görünüm alır:
C = CO + cY + u
Burada denkleme eklediğimiz u
(hata payı) toplumun yaş ortalaması, hanehalklarının sayısı, inançlar,
gelenekler gibi tüketim harcamalarını gelir dışında etkileyen diğer faktörleri kapsayan
bir terimdir. Ekonometrik tahminde kullandığımız u terimini işin içine katarak
yapacağımız doğrusal regresyon tahmini u terimini katmadan yapacağımız tahmine
göre gerçekleşmeye daha yakın bir tahmin olacaktır. u terimi için bir değer
bulmanın en kestirme yolu herhangi bir yılın gerçekleşmiş verilerini ve bir
sonraki yılın gerçekleşmiş GSYH’sını alıp yukarıdaki denklemi kullanarak bir
sonraki yıl için tüketim tahmini yapmaktır. Çıkacak tahmin sonucuyla
gerçekleşme arasındaki farkı bütün bir seri için hesaplayıp ortalamasını
alırsak ortaya çıkan değeri u olarak kabul edebiliriz.
Kaynaklar:
John Maynard Keynes, Genel Teori,
Kalkedon Yayınları, 2008.
Damodar N. Gujarati, Basic
Econometrics, 4th edition, McGraw Hill.
Mahfi Eğilmez, Makroekonomi, 8.
Baskı, Remzi Kitabevi.
Türkiye ile ilgili veriler:
TÜİK, GSYH verileri
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202679 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.