Türkiye Ekonomisinin Yapısal Sorunları
Son birkaç yıldır hepimizin
dilinde bir yapısal reform lafıdır gidiyor. Neredeyse her düzenleme yapısal
reform diye adlandırılır oldu. Yurtdışı çıkış harçlarını kaldıralım deseniz
yapısal reform oluyor, yurtdışı çıkış harçlarını artıralım deseniz o da yapısal
reform oluyor. Tam anlamıyla bir kavram kargaşası içinde bulunuyoruz. Bunun
temel nedeni herkesin yapısal reformdan anladığı şeyin farklı oluşu. Eğitim,
Türkiye için bir yapısal sorundur mesela. Bu sorunu nasıl bir yapısal reformla
çözebiliriz diye sorsanız kimisi benim düşündüğüm gibi sorgulayıcı, analize
dönük ve tümüyle bilim ağırlıklı bir eğitim modeline geçişi yapısal reform
olarak anlatır, kimisi ise tersine dinsel – yerel ahlak eğitimi ağırlıklı bir modele
geçişi yapısal reform olarak savunur. Sosyal bilimlerin tümünde olduğu gibi
baktığınız yere göre değişen hedefler söz konusudur. Buna karşılık dünya
uygulamalarına baktığımızda bilime, sorgulamaya ve analize yönelik eğitim
modeliyle ileri gitmiş pek çok ülke örneği söz konusu olurken dinsel – yerel ahlak
eğitimine ağırlık veren modellerle ileri gitmiş pek bir ülke örneği bulamayız.
Bütün bunlardan önce yapısal
reformların ne olduğunu anlamak için öncelikle Türkiye’nin yapısal sorunlarını
ele almamız gerekiyor. Çünkü yapısal reform dediğimiz şey özünde yapısal
sorunları çözmeye yönelik modellerden ibarettir. Sorunları anlamadan çözmeye
çalışmak ise mümkün değildir.
Türkiye’nin pek çok alanda
yapısal sorunu var. Bunları üç başlık altında toplayabiliriz: (1) Siyasal
alandaki sorunlar: Demokrasi, insan hakları, çoğunluk – azınlık ilişkileri,
yasama – yürütme - yargı ilişkileri, düşünce ve düşünceyi açıklama özgürlüğü
gibi. (2) Sosyal alandaki sorunlar: Eğitimin yetersizliği, sosyal yaşamda kadın
erkek eşitsizliği, hoşgörü eksiklikleri gibi. (3) Ekonomi alanındaki sorunlar:
Enflasyon direnci, potansiyel büyümenin sürdürülememesi, cari açık – bütçe
açığı gel gitleri, vergi yapısının bozukluğu, cari açığa neden olan ithalatın
ikame edilememesi ve tasarrufların düşüklüğü gibi. Buradaki konumuz ekonomideki yapısal sorunlar olduğu
için yalnızca bunları ele alacağım.
Enflasyon direnci deyişiyle enflasyonun belirli bir oranın altına
düşürülememesi veya düşürülse de orada tutulamamasını kastediyorum. Türkiye’nin
2003’den bu yana enflasyonla olan macerasını aşağıdaki grafikte sunuyorum.
Grafik bize, 2001 krizi
sonrasında enflasyonu ciddi biçimde gerilettiğimizi ancak bir türlü yüzde 5 ve
altına indiremediğimizi gösteriyor. Dünyada enflasyon pek çok ülkede sıfır
dolayında iken bizde son üç yılın ortalaması yüzde 8,3’tür. Demek ki en önemli
yapısal sorunlarımızdan birisi enflasyonmuş.
Potansiyel büyümenin sürdürülememesi deyişinden ülkenin potansiyel
olarak büyümesi gereken oranın altına düşmesi durumunu kastediyorum.
Türkiye’nin potansiyel büyüme oranı yüzde 5 olarak hesaplanıyor. Başka
teknikler de olmasına karşılık bunu 1923 yılından bu yana sağlanan yıllık
büyüme oranlarının ortalamasını alarak buluyoruz (uzun yıllar ortalaması.)
Türkiye’nin 2003 – 2016 arasındaki büyüme oranlarını aşağıdaki grafikte
gösteriyorum.
Grafikte mavi kalın çizgi
Türkiye’nin 2003 – 2016 arasındaki (2016 tahmin) fiili büyüme oranlarını,
kırmızı çizgi bu fiili oranlara göre bu süre içinde oluşan büyüme ortalaması
eğilimini, siyah çizgi ise potansiyel büyümeyi gösteriyor. Görüleceği üzere
Türkiye, 2003 – 2008 arasında potansiyel büyüme oranının üzerinde bir büyüme
yakaladığı halde 2009 – 2016 arasında potansiyel büyümenin altında kalmış. Bu
da bize Türkiye’nin potansiyel büyüme oranını sürdürülebilir biçimde
yakalayamadığını ve yapısal sorunlarımızdan birisinin bu olduğunu gösteriyor.
Cari açık ve bütçe açığı arasındaki gel gitler deyişini ekonominin
ikiz açık verdiğini ve bunlardan birisi olmazsa büyüyemediğini ifade etmek
üzere kullanıyorum. Aşağıdaki grafik Türkiye’nin 2003 – 2016 arasında bütçe
dengesini (kırmızı), cari dengesini (lacivert) ve büyüme oranlarını (mavi)
gösteriyor.
Grafik bize bütçe açığı ve cari
açığın düştüğü yıllarda büyümenin de düştüğünü, bu iki dengeden birisi
açılmaksızın Türkiye’nin büyüyemediğini gösteriyor. Bir başka deyişle
Türkiye’nin büyümesi sistemin bir yerden açık vermesine bağlı görünüyor. Bu
ciddi bir yapısal sorun olarak karşımıza çıkıyor.
Vergi yapısının bozukluğu ifadesiyle dolaylı ve dolaysız vergiler arasındaki
dengesizliği kastediyorum. Türkiye’de verilerin ağırlığı dolaylı vergiler
üzerinde bulunuyor. Son yıllarda toplanan vergi gelirlerinin dağılımına
baktığımızda toplanan her 100 TL tutarındaki verginin yaklaşık 65 TL’sinin
dolaylı vergilerden (KDV, ÖTV gibi) ve 35 TL’sinin de dolaysız vergilerden
(gelir vergisi, kurumlar vergisi) oluştuğunu görüyoruz. Dolaylı vergiler herhangi
bir ayrım yapmadan herkesi aynı oranda vergilediği için adaletsiz buna karşılık
dolaysız vergiler herkesten elde ettiği gelirle orantılı bir oranda alındığı
için adil vergiler olarak kabul edilir. Dünyada genel olarak dolaylı ve
dolaysız vergilerin dağılımı yarı yarıyadır. Bu durumda bizdeki vergi
sisteminin adaletsizliği özendirici yapısal bir bozukluk taşıdığını ifade
etmemiz yanlış olmayacaktır.
Cari açığa neden olan ithal ikamesinin geliştirilememesi ifadesiyle
kastettiğim konu buradaki imkânlarla üretilebilecek olan ürünlerin daha ucuz
olduğu için dışarıdan ithal edilmesi eğilimidir. Türkiye, yıllardan beri
çeşitli teşvikleri gerek sektörel gerek ürün bazında ve gerekse bölgesel olarak yapıyor. Ne var ki bu teşvikler bir türlü cari açığı düşürecek bir
ithal ikamesini sağlamaya yönelemiyor. Örneğin Türkiye’de bir birimi 1,25 USD’ye
üretilen bir malı Çin’den 1 USD’ye mal ettiğimiz için ithalata gidiyoruz ve
sonuçta o malın Türkiye’de üretimi kalkıyor. Oysa teşvikleri doğru kullanıp bu
malı Türkiye’de 0,90 USD’ye mal edecek dönüşümü yapabilsek bu malı Türkiye’de
üretebileceğiz ve dolayısıyla ithalatımız ve cari açığımız düşecek. İşte teşvik
sistemini bu şekilde yapılandırmamız ve bu yapısal sorunu çözmemiz gerekiyor.
Tasarrufların düşüklüğü ile kastettiğim şey iç tasarrufların GSYH’ya
olan oranının yatırımların GSYH’ya olan oranından düşük kalmasıdır. Bu
gelişmenin sonucunda Türkiye cari açık veriyor ve dolayısıyla dışarıdan tasarruf
ithal etmek (yani dış borçlanma yapmak) zorunda kalıyor. Aşağıdaki grafik
Türkiye’nin borç ve yatırım ilişkisini ortaya koyuyor.
Grafikten görüleceği üzere
Türkiye 2003 – 2016 arasındaki dönemde, küresel krizin etkisiyle yatırımlarını
düşürmek zorunda kaldığı 2009 yılı dışında, yatırımlarıyla tasarrufları
arasındaki tasarruflar aleyhine olan farkı kapatamamış görünüyor. 2015 ve 2016
yıllarında farkın kapanmasının nedeni ise yine yatırımların düşmüş olmasıdır.
Bu yapısal sorunlar nasıl
çözülür? İşte herkesin konuştuğu yapısal reformlar bu yapısal sorunların çözümü
için yapılması gereken şeylerdir. Bunlarla ilgili eski bir yazım da burada: http://www.mahfiegilmez.com/2015/10/guncellenmis-yapsal-reformlar-rehberi.html
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026210 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.