Ekonomide İllüzyon
İllüzyon ve Ekonomideki Yeri
İllüzyon ya
da yanılsama, gerçek bir nesnenin duyular üzerindeki izlenimlerinin yanlış
değerlendirilmesidir. Algılama sırasında oluşan yanılsamalar bazen kendiliğinden
ortaya çıkar. Örneğin yolun kenarında atılmış olan bir poşetin, uzaktan bir
hayvana benzetilmesi, ya da çölde güneşin kumdaki yansımalarının su birikintisi
gibi algılanması kendiliğinden oluşan yanılsamalardır. Bazen de birisinin
yarattığı illüzyonlar algılamamızı etkileyebilir. Bu gibi yanılsama yaratıcı
oyunları yapanlara illüzyonist deniyor. Televizyon kanallarında
illüzyonistlerin oyunları sıkça yayınlanır. İç tarafı siyah kadifeyle kaplı bir
kutunun içinde kaybedilen eşya tipik bir illüzyon gösterisidir. Kutunun içinde
aynı renkteki bölmeyi renkten dolayı kimse fark etmez.
Ekonomi biliminde
illüzyon sözcüğü ilk kez İtalyan iktisatçı Amilcare Puviani tarafından
1897 tarihli Teoria della illusione nelle entrate publiche” ve 1903 tarihli
“Teoria della illusione finenziaria” adlı kitaplarda mali illüzyon biçiminde
kullanılmıştır. Mali illüzyon deyimini Puviani’nin kullandığı biçimiyle
İngilizceye aktaran ve inceleyen kişi James M. Buchanan’dır (1986 Nobel Ekonomi
ödülü sahibi.) Buchanan, Economics: Between Predictive Science and Moral
Philosophy ve Public Finance in Democratic Process adlı kitaplarında mali
illüzyona oldukça fazla yer ayırmıştır.
Ekonomide İllüzyon Çeşitleri
Ben, illüzyon kavramının
ekonomide Puviani ve Buchanan’ın kullandıklarından daha yaygın bir yeri olduğunu
düşünüyorum.
Vergi illüzyonu (mali
illüzyon): Eğer kamu gelirleri ve özellikle vergilerin miktarı halk
tarafından tam olarak bilinmezse, halk, kamu kesiminin olduğundan düşük
maliyetle çalıştığını düşünür ve kamu harcamalarının artırılmasına itiraz
etmez. O nedenle de hükümetler topladıkları vergiyi daha düşük göstermek için
bir bölümünü gizlemeye yönelebilirler. Yukarıda değindiğimiz gibi vergi
illüzyonu ya da mali illüzyon kavramı Amilcare Puviani tarafından geliştirilmiştir.
Para illüzyonu: Paranın
üzerinde yazılı değeri ile (nominal değer) gerçek değeri arasındaki fark
parasal illüzyondur. İnsanlar, parayı, gerçek değeriyle değil üzerinde taşıdığı
değerle düşünürler. 100 TL’lik bir kâğıt para 100 TL değerinde mal satın aldığı
için biz o kağıdın değerini 100 TL olarak algılarız. Oysa o kâğıdın gerçek
değeri, kâğıt, mürekkep ve ona yansıyan sanat çalışmasından ibarettir. Ki bu,
paranın nominal değerinin yüzde biri dolayında bir değerden ibarettir. Para
illüzyonu deyimi ilk kez Irwing Fisher (The Money Illusion, 1928) tarafından
kullanılmış olmakla birlikte John Maynard Keynes tarafından popülarize
edilmiştir.
Harcama illüzyonu: Hükümetler,
daha çok harcama yapabilmek için yaptıkları harcamaları halktan gizleme yoluna
başvururlar. Kamu harcamalarının gizlenmesi tek bütçe ve tek hazine sisteminin
dışına çıkılması yoluyla yapılır. Bütçe dışı fonlar bu tür bir uygulamanın
tipik yöntemidir. Tek bir bütçede toplanacak gelir ve giderleri farklı fonlara
dağıtmak suretiyle gözlerden uzak tutmak ve bu yolla harcamaları kamuoyu
denetiminden çıkarmak bu tür bir yaklaşımın yansımasıdır. Osmanlı
İmparatorluğu’nda çoklu hazine sistemi ve Türkiye’de 1980’lerde bütçe dışı fon
uygulaması bu yaklaşıma dayalı uygulamalara örnek olarak verilebilir.
Harcama illüzyonuna bir başka
örnek yap işlet devret modeliyle yapılan harcamalardır. Bu modelde devlet,
kendi yapması gereken yatırımları bir veya birkaç şirkete yaptırmakta, onların
bu iş için kullanacakları kredilere garanti vermekte ve ayrıca yaptıkları
yatırımın belirli bir sayıda kullanımını taahhüt etmektedirler. Bu şirketler
herhangi bir nedenle aldıkları krediyi ödeyemedikleri takdirde devlet onların
adına ödemektedir. Kullanım taahhüdü de bir satın alma garantisi şeklinde
çalışmaktadır. Diyelim ki bu yatırım bir köprü ise devlet mesela 10 yıl süreyle
bu köprüden her yıl 100 bin araç geçmesini garanti etmektedir. Geçen araç
sayısı daha düşük olursa farkı şirkete devlet ödemektedir. Bu yolla devlet
harcama yapmamış görünmekte, insanlar bu yatırımların bedelsiz yapıldığını
düşünmektedirler.
Enflasyon illüzyonu:
Enflasyon sepetinde yer alan maddelerin oluşturduğu harcama gruplarının
ağırlıklarının değiştirilmesi, yüksek fiyatlı bazı mal veya hizmetlerin
enflasyon sepetinden çıkarılması gibi yollarla enflasyonun olduğundan daha
düşük gösterilmesine enflasyon illüzyonu denir.
Hesap illüzyonu: Hükümetler,
gerek ulusal gerekse de uluslararası karşılaştırmalarda ülke ekonomisinin
durumunu iyi göstermek için verileri değiştirme yoluna başvururlar. Mesela
GSYH’yı olduğundan yüksek göstermek birçok oranın olduğundan iyi görünmesine
yol açar. Diyelim ki Kamu Kesimi Borç Stokunun GSYH’ya oranının düşük görülmesi
isteniyorsa o zaman bunu yapmanın iki yolu vardır: Ya kamu kesimi borç stoku
düşük gösterilecek ya da GSYH olduğundan yüksek gösterilecektir. Böyle bir
görünümün ne yararı olabilir? Böyle bir görünüm örneğin ülkeye dış borç
verenleri ve Kredi derecelendirme kuruluşlarını olumlu etkiler. Küresel kriz
sırasında Yunanistan bu yola başvurmuştur.
Not: Harcama illüzyonu,
enflasyon illüzyonu ve hesap illüzyonu deyimleri ilk kez burada, bu çerçevede
tarafımdan kullanılmış bulunmaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026320 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.