Net Hata ve Noksan Tartışmaları
Net Hata ve Noksan Nedir ve Nereden Doğar?
Ödemeler dengesi tablolarında yer
alan net hata ve noksan kalemi, kaynağı belirlenemeyen döviz giriş veya çıkışlarını
ifade eder. Ödemeler dengesi, toplamı sıfıra eşit bir dengedir. Dış dünyadan
mal ve hizmet satın alınır, gider yapılr ve dış dünyaya mal ve hizmet satılır,
gelir sağlanır. Bu alım - satım ve gelir - giderin oluşturduğu dengeye cari
denge denir. Cari denge, açık vermişse finansman dengesinde bu açığın nasıl
karşılandığı (borç, sermaye girişi, hisse senedi satışı vb) yer alır. Bu ikisi
arasında bir tutarsızlık varsa bu fark net hata ve noksan kalemine yazılır. Net
hata ve noksan kalemi kaynağı bilinmeyen bir döviz girişi veya çıkışı olduğu
anlamına gelir.
Net hata ve
noksan kalemi, genel olarak, ölçüm hataları ve tablodaki verilerin eksik veya
fazla derlenmesinden kaynaklanır. Net hata ve noksan kaleminin oluşmasının
nedenleri arasında şunları sayabiliriz: (1) Zaman uyumsuzlukları (İhraç edilmiş
malın gidiş tarihiyle ihraç edilen mal karşılığında alınacak paranın gelişinin
farklı dönemlerde olması gibi.) (2) Beyan yanlışlıkları veya hataları (Gümrük
beyanlarındaki eksikler ya da yanlışlar gibi.) (3) Kayıt dışılıklar (Gelirlerin
kayda girmemesi ya da finansmanın kayıt dışı olarak gerçekleştirilmesi gibi.)
(4) Anketlerdeki ölçüm hataları (Turizm gelirlerinin belirlenmesinde uygulanan
anketlerin gerçeği tam olarak yansıtamaması gibi.)
Net Hata ve Noksan Giderek Artıyor
Türkiye’de son yıllarda ödemeler
dengesinde yüksek miktarlı artı işaretli net hata ve noksan kalemi yer almakta
ve miktarın yüksekliği basit bir takım hata ve eksiklerden daha farklı bir
kayıt dışı döviz girişinin olduğu çağrışımını yapmaktadır. Bu konuda başta körfez
ülkeleri olmak üzere çeşitli ülkelerden Türkiye’ye kayıt dışı döviz girdiği
yönünde iddialar ileri sürülmektedir. Bu iddiaların doğruluğu ya da yanlışlığı
kanıtlanmış değildir.
Aşağıdaki grafiklerden ilkinde Türkiye’nin
1985’den bu yana cari dengesi (kırmızı
eğri), ikincisinde ise Türkiye’nin yine 1985’den bu yana ödemeler dengesinde
oluşan net hata ve noksan kalemi (yeşil eğri) gösteriliyor (bu grafiklerin
derlediği Merkez Bankası verileri de ekte yer alıyor.)
İlk grafikte cari açığın 2001
öncesine göre ne kadar büyüdüğü net bir biçimde görülebiliyor. İkinci grafik
ise net hata ve noksanın 2001 sonrasında adeta normal bir finansman kalemi
haline gelerek cari açığın finansmanında önemli bir rol oynadığını ortaya koyuyor.
Gerçekten de 2016 yılında 32,6 milyar Dolar tutarındaki cari açığın 22,3 milyar
Dolarlık bölümü doğrudan yatırım, portföy yatırımı, diğer yatırımlar, 0,8
milyar Dolarlık kısmı rezervlerle finanse edilirken 11,1 milyar Dolarlık kısmı
da kaynağı bilinmeyen net hata ve noksan kalemiyle finanse edilmiş
bulunuyor.
Net Hata ve Noksanın Kaynağı Üzerine Yaklaşımlar
Net hata ve noksan kalemi için
standart bir miktar ya da orandan söz edilemez. Buna karşılık bu miktarın
yüksekliği ve sürekli olarak aynı yönde gelişiyor olması kayıtların,
ölçümlerin, hesapların ve anketlerin doğru olmadığı yönünde kuşkuları artırır.
Son yıllarda net hata ve noksanda
ortaya çıkan yüksek miktarlı pozitif değerlerin Türkiye’ye farklı yollardan
giren Körfez parası olduğu iddiaları ortaya atılmaktadır. Bu iddianın
karşısında ve yanında birer görüş var: (1) Böyle bir giriş mümkün olamaz çünkü
kimse kimseye babasının hayrına bedava para vermez. (2) Bu girişler bedava
değildir, karşılığı vardır.
İlk görüş için ek bir şey yazmaya
gerek yok çünkü çok açık. Ama ikinci görüşü açıklamak gerekir. Diyelim ki
USD/TL kuru 3,9 iken Türkiye’ye 1 milyar Dolar getirildi ve hemen TL’ye
çevrilerek 3,9 milyar TL alındı. Bu para bir yandan gecelik faizde para kazanırken
bir yandan da büyük bir döviz girişine yol açtığı için TL’nin USD karşısında
değerlenmesini sağladı. Diyelim ki USD/TL kuru 3,55’e indiğinde bu para Dolara çevrildi.
Bu işlemde 3,9 milyar TL 3,55 kurla çevrildiğinde 1.098 milyon Dolar eder. Doğal
olarak bu çevirme sırasında USD/TL kuru da bir miktar yukarı gider ama 3,9’a
kadar gitmez. Böylece parayı getiren 98 milyon Dolar kazanırken USD/TL kuru da 3,9’dan
muhtemelen 3,60’lara gerilemiş olur (Doğal olarak burada basitleştirerek
anlattığım bu iddia doğruysa bu işlemler tek seferde değil yavaş yavaş yapılarak
piyasa regüle ediliyor olmalı.) Bu ikinci görüşün en zayıf noktası banka sisteminin
devrede olmadığı bir ortamda (banka sistemi devrede olsa para kayda girer) bu
kadar büyük paranın nasıl getirilebileceği meselesidir (1 milyar Doların
kaplayacağı yer için bu linke bakılabilir: https://www.youtube.com/watch?v=Qbr1r4zEf1o).
Bu iddiaların hangisi doğrudur
bilinmiyor. Bilinen tek şey kimsenin kimseye babasının hayrına para
vermeyeceğidir.
Ek: Net Hata ve Noksan ve
Cari Açığa İlişkin Veriler (Kaynak TCMB, Ödemeler Dengesi verileri)
Yıllar
|
Net Hata ve Noksan
|
Cari Denge
|
1985
|
-837
|
-1.013
|
1986
|
-118
|
-1.465
|
1987
|
-506
|
-806
|
1988
|
515
|
1.596
|
1989
|
994
|
938
|
1990
|
-468
|
-2.625
|
1991
|
948
|
250
|
1992
|
-1.190
|
-974
|
1993
|
-2.162
|
-6.433
|
1994
|
1.832
|
2.631
|
1995
|
2.432
|
-2.339
|
1996
|
1.499
|
-2.437
|
1997
|
-987
|
-2.638
|
1998
|
-713
|
2.000
|
1999
|
1.302
|
-925
|
2000
|
-2.661
|
-9.920
|
2001
|
-2.127
|
3.760
|
2002
|
-758
|
-626
|
2003
|
4.489
|
-7.554
|
2004
|
838
|
-14.198
|
2005
|
1.495
|
-20.980
|
2006
|
-896
|
-31.168
|
2007
|
-315
|
-36.949
|
2008
|
1.966
|
-39.425
|
2009
|
2.314
|
-11.358
|
2010
|
-464
|
-44.616
|
2011
|
8.295
|
-74.402
|
2012
|
-927
|
-47.962
|
2013
|
1.577
|
-63.621
|
2014
|
2.040
|
-43.597
|
2015
|
10.198
|
-32.118
|
2016
|
11.069
|
-32.605
|
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026181 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.