Anayasa Değişikliğiyle Mali ve Ekonomik Hükümler Nasıl Değişecek?
Anayasa değişikliği 16 Nisan’da
referanduma sunuluyor. Toplumun her kesiminde bu değişiklikler konuşuluyor,
tartışılıyor. Değişiklik teklifinde üzerinde en az durulan konu Anayasa’daki
mali ve ekonomik hükümlerde ne yolda değişiklikler yapıldığı konusu. Aşağıda bu
değişiklikleri ele alıyorum. Neyin değiştirilmek istendiğini gösterebilmek
amacıyla Mevcut Anayasada yer alan hükmü silik tonda, değişiklik teklifini de
koyu tonda yazdım.
Birinci Değişiklik
Teklifi: Vergi ödevi: Madde 73 –
(4) Vergi, resim, harç ve benzeri
mali yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin
hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik
yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna Cumhurbaşkanına verilebilir.
Birinci
Değişikliğe ilişkin Eleştirim:
Vergi koyma yetkisinin kral, hükümdar ya da yönetici olarak
hangi sıfatı taşırsa taşısın tek bir kişiye bırakılmaması, bu yetkinin
parlamentoya tanınması 1215 tarihli Magna Carta Libertatum’dan (Özgürlükler
Büyük Belgesi) beri Anayasa hukukunun temel
kurallarından birisi olmuştur. Bütçe kelimesi, İngilizcede çanta
anlamına gelen budget’tan geliyor. İngiltere Hazine Bakanı (Chancellor of
Exchequer) tarafından hazırlanan bütçenin Parlamentoya götürülmesinde
kullanılan deri çantaya budget denilmektedir. Bütçe, günümüzdeki anlamıyla bir
devletin bir mali yıl içinde yapacağı gelir ve giderlerin cetveller halinde
tahminlerini gösteren, bunların nasıl uygulanacağını açıklayan maddelerden
oluşan bir yasadır. Bu yasa ile yasama organı hükümete bir yıl süreyle yasada
yazılı gelirleri toplamak ve giderleri yapmak için yetki ve izin verir. İngiltere Kralı 1215 yılına kadar vergi
almakta ve toplanan vergileri harcamakta mutlak yetkiliydi. Babası kendisine
toprak bağışlamadığı için yurtsuz lakabıyla anılan Kral John kaybettiği
savaşlar sonrasında vergileri artırınca asiller başkaldırdı. Sonuçta Yurtsuz
John, asillerin bu başkaldırısına boyun eğmek ve Magna Carta Libertatum’u imzalamak zorunda kaldı. İçinde yer alan
birçok hüküm nedeniyle demokrasinin başlangıcı sayılan Magna Carta Libertatum’da
vergilerle ilgili önemli hükümler yer alıyor:
"Madde 3. Yasalar dışında hiçbir vergi, yüksek
rütbeli kilise adamları ile baronlardan meydana gelen bir kurula danışılmadan,
haciz yoluyla veya zor kullanarak toplanamaz.
Madde 12. Krallığımızda, ülkemizin Genel Meclisinin
izni olmadıkça zorla, askerlik hizmeti karşılığı olarak vergi ya da yardım
parası alınamaz. Fiziksel varlığımızın diyet verilerek esaretten kurtarılması,
en yaşlı oğlumuzun şövalyeliğe kabul töreni veya en büyük kızımızın ilk
evliliği durumları bunun dışındadır. Bu üç amaç için makul bir yardım talep
edilebilir. Londra kentinin yardım paraları da benzer bir biçimde
ayarlanacaktır.
Madde14. Eğer yukarıda bahsedilen o üç durumun
dışında yardım parasının ya da askerlik yapmama karşılığında alınacak verginin
miktarını belirlemek söz konusu olursa, Krallığımızın Genel Meclisinin
toplayacağız. Bu amaçla, en az 40 gün önceden bildirerek, belirli bir gün ve
yerde toplanabilmeleri için, tüm başpiskoposları, piskoposları, manastır
başrahiplerini, kontları ve büyük baronları mühürlü mektupla davet edeceğiz.
Ayrıca, en yüksek mevkideki tüm kişileri şerifler ve görevli memurlarımız
vasıtasıyla toplantı için çağıracağız. Söz konusu iş, kararlaştırılan günde,
çağrılanların tümü gelmemiş olsa bile, sadece katılanlardan oluşan meclis
tarafından yerine getirilecektir."
Magna Carta Libertatum’da
yapılan bu düzenlemelere karşın kralların tek taraflı vergi koyma ve harcama
yapma arzusu ve baskısı devam etmiş ve zaman zaman bu hükümleri çiğneyerek
danışma sürecine gitmeden vergi koydukları görülmüştür. Konunun kesin çözümü
1689 yılında kabul edilen Bill of Rights yasasıyla sağlanmıştır. Bu yasayla
vergilerin parlamentonun onayından geçmesi ilkesi benimsenmiştir. 18. yüzyılda
vergi dışındaki gelirler de dâhil olmak üzere bütün kamu gelirlerinin
parlamentonun onayına tabi olması ilkesi yerleşmiştir.
Gelirlerde yaşanan bu gelişmeye karşın bu gelirlerin harcanması
konusunda, yani giderlerin de parlamento onayına tabi hale gelmesi konusundaki
gelişmeler ancak 19. yüzyılın ortalarında ortaya çıkmıştır. Böylece
İngiltere’de bütçe hakkının tam olarak kullanılması günümüzden yaklaşık 150 yıl
önce gerçekleşmiştir.
Ekonomide yaşanan hızlı değişimlere hızla uyum sağlanabilmesinin gerektirdiği
zorunluluklar karşısında kural, 20’nci yüzyılda esnetilmiş, alt ve üst
limitleri yasada belirlenmek suretiyle vergi oranını (bu limitler içinde)
belirlemeye hükümetler yetkili kılınmış bulunuyor. Referanduma sunulan Anayasa teklifinde
artık hükümeti de Cumhurbaşkanı kuracağı için bu yetki Cumhurbaşkanına
veriliyor. Yetkinin tek kişide olmaması ilkesinden yola çıkıldığını dikkate
alırsak Cumhurbaşkanının tek başına bu yetkiyi kullanacak olması ilginç
görünüyor. Kural, dönüp dolaşıp Magna Carta Libertatum öncesine geri gelmiş
gibi oluyor. Öte yandan Cumhurbaşkanının herhangi bir nedenle görevinin başında
bulunamayacak durumda olması halinde aynı yetkiyi seçimle gelmemiş olan bir
Cumhurbaşkanı yardımcısının da kullanabilecek olması düzenlemeyi ilginçlikten
biraz daha öteye iyiden iyiye kural dışılığa taşıyor.
Cumhurbaşkanlığı sistemine dayalı Anayasa teklifinde bu yetkinin tümüyle
kaldırılması meselenin çıkış noktasına ve gelişme aşamalarına daha uygun olurdu.
İkinci Değişiklik
Teklifi: Bütçenin hazırlanması ve uygulanması: Mevcut Anayasada Yer Alan 161,
162 ve 163. Maddeler tek maddede toplanıyor. Madde 161–
Devletin Kamu idarelerinin
ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzelkişilerinin harcamaları,
yıllık bütçelerle yapılır.
Mali yıl başlangıcı ile merkezi yönetim
bütçesinin hazırlanması, uygulanması ve kontrolü kanunla düzenlenir. Malî yıl başlangıcı ile merkezi yönetim
bütçesinin hazırlanması, uygulanması ve kontrolü ile yatırımlar veya bir yıldan
fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usuller kanunla düzenlenir.
Kanun, kalkınma planları ile ilgili
yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve
usuller koyabilir.
Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili
hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz.
Bakanlar Kurulu, merkezi yönetim
bütçe tasarısı ile millî bütçe tahminlerini gösteren raporu, malî yılbaşından
en az yetmiş beş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar. Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini, malî
yılbaşından en az yetmiş beş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Bütçe tasarıları ve rapor, kırk üyeden kurulu Bütçe Komisyonunda incelenir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna
veya gruplarına en az yirmi beş üye verilmek şartı ile siyasî parti gruplarının
ve bağımsızların oranlarına göre temsili göz önünde tutulur. Bütçe teklifi Bütçe Komisyonunda görüşülür.
Komisyonun elli beş gün içinde kabul edeceği metin Genel Kurulda görüşülür ve
malî yılbaşına kadar karara bağlanır. Bütçe kanununun süresinde yürürlüğe
konulamaması halinde, geçici bütçe kanunu çıkarılır. Geçici bütçe kanununun da
çıkarılamaması durumunda, yeni bütçe kanunu kabul edilinceye kadar bir önceki
yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır.
Bütçe Komisyonunun elli beş gün içinde
kabul edeceği metin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülür ve malî
yılbaşına kadar karara bağlanır.
(Değişik: 29.10.2005-5428/4 md.)
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, kamu idare bütçeleri hakkında düşüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki
görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri, üzerinde
ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oylanır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının Genel Kurulda görüşülmesi sırasında, gider
artırıcı veya gelirleri azaltıcı önerilerde bulunamazlar.
Merkezi yönetim bütçesiyle verilen
ödenek, harcanabilecek miktarın sınırını gösterir. Harcanabilecek miktar
sınırının Bakanlar Kurulu kararıyla Cumhurbaşkanı kararnamesiyle aşılabileceğine dair bütçelere
hüküm konulamaz. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname
ile bütçede değişiklik yapmak yetkisi verilemez. Carî yıl bütçesindeki ödenek artışını öngören değişiklik
tasarılarında ve carî ve ileriki yıl bütçelerine malî yük getirecek nitelikteki
kanun tasarı ve tekliflerinde, belirtilen giderleri karşılayabilecek malî
kaynak gösterilmesi zorunludur.
Kesinhesap kanunu tasarıları,
kanunda daha kısa bir süre kabul edilmemiş ise, ilgili oldukları malî yılın
sonundan başlayarak, en geç yedi ay sonra, Bakanlar Kurulunca altı ay sonra Cumhurbaşkanı tarafından Türkiye
Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayıştay, genel uygunluk bildirimini, ilişkin
olduğu kesinhesap kanunu tasarısının verilmesinden başlayarak en geç yetmiş beş
gün içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Kesinhesap kanunu tasarısı, yeni
yıl bütçe kanunu tasarısıyla birlikte Bütçe Komisyonu gündemine alınır. Bütçe
Komisyonu, bütçe kanunu tasarısıyla kesinhesap kanunu tasarısını Genel Kurula
birlikte sunar, Genel Kurul, kesinhesap kanunu tasarısını, yeni yıl bütçe
kanunu tasarısıyla beraber görüşerek karara bağlar.
Kesinhesap kanunu tasarısı ve genel
uygunluk bildiriminin Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmiş olması, ilgili
yıla ait Sayıştay’ca sonuçlandırılamamış denetim ve hesap yargılamasını önlemez
ve bunların karara bağlandığı anlamına gelmez.
İkinci
Değişikliğe İlişkin Eleştirilerim:
Bütçe hakkı, vergi ve
diğer kaynaklardan elde edilen kamu gelirleriyle kamu giderlerinin miktarlarını
ve çeşitlerini belirleme ve onama hakkının hükümdardan (yani tek kişiden)
alınıp parlamentoya verilmesi demektir. Referanduma sunulan Anayasa teklifinde
bu maddelerle yapılan değişiklikler konusunda ilk dikkati çeken konu Bütçe
Komisyonunun kaç milletvekilinden kurulacağı ve bu komisyonda iktidar ve
muhalefetin nasıl temsil edileceğine ilişkin mevcut düzenlemenin teklifte yer
almadığı hususudur. Bu konunun düzenlenmemiş olması özellikle bu önemli
komisyonda muhalefetin nasıl temsil edileceğinin belirlenmemiş olması ve bunun
Anayasa dışına taşınmış olması bütçe hakkının zedelenmesine yol açacak kadar ciddi
bir eksikliktir.
İkinci konu geçici
bütçenin önceki yıl bütçesine göre ödeneklerin yeniden değerleme oranına göre
artırılarak uygulanacak olmasıdır. Bu düzenleme de bütçe hakkının gözden
geçirilmesine götürür bizi. Geçici de olsa devletin vatandaşından topladığı
vergileri nasıl ve ne yönde harcayacağının düzenlendiği bütçenin, parlamento
dışında tek kişinin karar verebileceği bir çeşit otomatik sisteme bağlanması
doğru değildir. Bu yolla parlamento, Cumhurbaşkanı tarafından önüne getirilen
bütçeyi reddederse önceki yıl bütçesinin artırılarak uygulanması gibi bir
otomatik uygulama zorlamasıyla önüne getirilen bütçeyi kabul edip onama baskısı
altına alınmış olmaktadır.
Üçüncü Değişiklik Teklifi: Planlama;
Ekonomik ve Sosyal Konsey Madde 166 –
Ekonomik ve sosyal politikaların
oluşturulmasında hükümete Cumhurbaşkanına
istişarî nitelikte görüş bildirmek amacıyla Ekonomik ve Sosyal Konsey kurulur.
Ekonomik ve Sosyal Konseyin kuruluş ve işleyişi kanunla düzenlenir.
Üçüncü
Değişiklik Teklifine Eleştirim Yoktur.
Dördüncü Değişiklik: Piyasaların denetimi ve dış ticaretin
düzenlenmesi Madde 167 –
(2) Dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere
düzenlenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine
vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunları
kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna Cumhurbaşkanına yetki verilebilir.
Dördüncü Değişiklik
Teklifine Eleştirim:
Bu konudaki eleştirim birinci değişiklikle
ilgili olarak ortaya koyduğum eleştiriyle aynıdır. Ancak burada Cumhurbaşkanına
verilen yetkiler çok daha geniştir. Burada Cumhurbaşkanı vergi oranlarını
değiştirmekten öteye geçmekte ve vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek yükümlülükler (ki bunlar da fon gibi adlar taşısa da vergi etkisi yapan yükümlülüklerdir) koyma ve kaldırma
yetkisine sahip kılınmaktadır. Aslında bu yetkinin bakanlar kuruluna bile
verilmesi tartışmalıyken tek kişiye verilmesi üstelik Cumhurbaşkanın seçimle
değil atamayla gelecek yardımcılarının da bu yetkiyi belirli hallerde
kullanabilmeleri konuyu iyiden iyiye tartışmalı hale getirmektedir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026169 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.