Occam'ın Usturası
Occam’lı[i] (aslı Ockham olsa da
literatürde daha çok Occam olarak kullanılıyor) William 1280 – 1349 yılları
arasında yaşamış bir İngiliz filozof. Katolik kilisesince azizlik düzeyine
yükseltilmiş olan Aquinaslı Thomas’ın akıl ve inancı bir araya getiren ve
kilisenin temel öğretisine dönüşen senteziyle çatışan düşünceler öne sürdüğü için
kilise tarafından lanetlenmiş.
Occam’ın Usturası (Ockhamın
Usturası) diye bilinen ve basitlik ilkesi diye adlandırılabilecek yaklaşım çok
basit bir mantığa dayanıyor: Bir olgunun açıklanması, mümkün olan en az
varsayıma dayanmalıdır. Gereksiz olan ayrıntılar elimine edilirse doğru
yaklaşımı bulmak mümkün olur. Latince’de buna Lex Parsimoniae (yalınlık yasası)
deniyor. William’ın kendi ifadesiyle Latincesi şöyle: “Entia non sunt
multiplicanda praeter necessitatem.” Zorunlu olmadıkça varlıkları çoğaltmamak
gerekir. Başka şeyler değişmeden kaldığında bir sorunun en basit çözümü en iyi çözümdür. Eğer
bir meseleyi çözmek için iki yaklaşım varsa daha az varsayıma dayanan daha az
varlık ortaya koyan basit olan yaklaşım tercih edilmelidir. Bir meseleyi
anlamak için daha az varlıkla o meseleyi anlamak veya çözmek varken daha fazla
varlıkla o meseleyi anlamaya ya da çözmeye çalışmanın anlamı yoktur.
Bu yaklaşımda usturaya verilen sembolik
rol, sorunu anlamak ya da çözmekte gereksiz olan varlıkların kesilip atılmasını
sağlamasıdır.
Aslında bu yaklaşım Occam’lı
William’dan çok önce Aristoteles tarafından kullanılmış bir yöntem. Aristoteles’in
yöntemini “daha mükemmel olan daha az işlem gerektirendir” ilkesi olarak ortaya
koyduğu yaklaşımla ifade edebiliriz. Bu ifade, Williamın bu yaklaşımı
Aristoteles’in yazdıklarından öğrenmiş olduğunu ortaya koyuyor. Üstelik bu
yaklaşımın adına ustura sözcüğünü ekleyen de o değil. Bu deyim ilk olarak
Occam’ın Usturası adı altında İngiliz matematikçi Rowan Hamilton tarafından
1852 yılında yayınlanmış bir çalışmada yer almış.
Occam'lı William akla yakın gelen bu
yöntemi Tanrının varlığı ve bu varlığın kanıtlanması konusundaki tartışmalar
için kullanmış. Ona göre Tanrının varlığını kanıtlamaya çalışmak gereksizdir. Burada
gerekli koşul Tanrının varlığını kabul etmiş olmaktır. Buradan öteye gidip Tanrının
gerçekten var olup olmadığı konusunda yeter koşul aramanın anlamı yoktur.
Occam'ın usturası ilk bakışta çok iyi bir yöntem gibi görünse de kullanılış biçimine göre bilimsel bir yöntem olmaktan uzaklaşabildiği, hatta bilim karşıtı bir yöntem haline dönüşebildiği ortaya çıkıyor. Bilim, gerek koşulla yetinmez, gerek koşulun yanında yeter koşulu da arar. Bilimi, inanç ve kabulden ayıran ayrıntılar arasında en önemlilerinden biri de zaten budur.
Occam'ın usturası ilk bakışta çok iyi bir yöntem gibi görünse de kullanılış biçimine göre bilimsel bir yöntem olmaktan uzaklaşabildiği, hatta bilim karşıtı bir yöntem haline dönüşebildiği ortaya çıkıyor. Bilim, gerek koşulla yetinmez, gerek koşulun yanında yeter koşulu da arar. Bilimi, inanç ve kabulden ayıran ayrıntılar arasında en önemlilerinden biri de zaten budur.
İşte
bu nedenle Occam’ın Usturasını bilimsel araştırmalara uygularken çok dikkat etmek
gerekir. Bazen ayrıntılar, işin özü kadar önemlidir. Ayrıntıları kenara atayım
derken insan kendisini bilim dışı alanlarda bulabilir.
O
nedenle Occam’ın Usturası yaklaşımını aynı konuyu açıklayan birden fazla çözüm
aynı sonuçlara varıyorsa bunlar arasında en basit olanı tercih edilmelidir
biçiminde anlamak gerekir.
Einstein
bu noktada çok önemli bir uyarı yapıyor: “Her şey olabildiğince kolay yapılmalı
ama daha basit değil.” Einstein’ın bu uyarısı Occam’ın Usturası yaklaşımının bilimsel
araştırmaya yanlış biçimde uygulanmasını önlemeyi amaçlıyor.
Bana
sorarsanız Sherlock Holmes’in dedektiflik sanatı için geliştirdiği ünlü sözü
bilimsel araştırma ve analizlerde Occam’ın Usturasından çok daha fazla işe
yarayabilir: “Olanaksız olanları saf dışı ettiğinizde, geriye kalan, ne kadar
olasılık dışı görünse de, gerçeğin ta kendisidir.[ii]”
Olanaksız
görünenleri saf dışı etmek için ayrıntılara bakmak gerekir. Bilimle uğraşırken
ayrıntılara bakmak asla ihmal edilmemelidir. Çünkü bir Türk Atasözünde de
vurgulandığı gibi; “Şeytan ayrıntıda saklıdır.”
Felsefe konusunda
Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Siyasetin Sınırları: Güç Nerede Durmalı11 Ekim 2026Liyakat Yoksa Umut da Yoktur23 Ağustos 2026Devlet Neden Bozulur? Osmanlı Devlet Adamlarının Yanıtları14 Ağustos 202695 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.