Venezuela Niçin Battı?
Venezuela
Venezuela, Güney Amerika kıtasının
kuzey kısmında yer alan, Karayip Denizi ve Atlas Okyanusuna kıyıları olan,
916.445 km2 yüzölçüme ve 31 milyonun üzerinde nüfusa sahip bir ülke. Maracaibo
Gölü kıyısındaki tahta evlerin oluşturduğu görünümü Venedik’e benzeten İtalyan
denizci Amerigo Vespucci, bölgeyi İtalyanca’da ‘Küçük Venedik’ anlamına
gelen Veneziola olarak adlandırmış[i]. Veneziola adı zamanla
İspanyolca’da Venezuela'ya dönüşmüş.
İspanyollar, 1522’de başlayarak
Venezuela’yı sömürge haline getirmiş. 1811’de Francisco de Miranda
önderliğinde bağımsızlık mücadelesi başlamışsa da bunun başarıya ulaşması ancak
1821’de Simon Bolivar’ın önderliğinde mümkün olabilmiş. 1821 yılında, Venezuela,
Kolombiya, Ekvator ve Panama ile birlikte Büyük Kolombiya Cumhuriyeti adı
altında birleşik, bağımsız bir devlet kurmuşlar. 1830 yılında Venezuela bu
birlikten çıkarak ayrı bir devlet konumuna geçmiş. Bolivar’a duyulan büyük
saygı dolayısıyla ülkenin resmi adı Bolivarcı Venezuela Cumhuriyeti olmuş.
Venezuela Ekonomisi
2000 yılında 118 milyar Dolar
GSYH’ya ve 4.824 Dolar kişi başına gelire sahip olan Venezuela 2010 yılında
GSYH’sını 294 milyar Dolara, kişi başına gelirini de 10.317 Dolara yükseltmeyi
başarmış. Sonraki yıllarda ciddi bir ivme kaybı yaşamaya başlamış. 2016 yılında
GSYH ve kişi başına gelir 2010 yılının gerisine düşmüş.
Venezuela dünyanın en zengin
petrol yataklarına sahip ülkesi konumunda bulunuyor. 2016 sonu itibariyle
dünyada varlığı kanıtlanmış ham petrol rezervi 1,7 trilyon varil olarak
hesaplanıyor. Bunun yüzde 17,6’sı (yani 301 milyar varillik) bölümü
Venezuela’da bulunuyor (İkinci Suudi Arabistan’da 266,5 ve üçüncü Kanada’da
171,5 milyar varil ham petrol rezervi bulunuyor.
Bu zengin ham petrol rezervine
karşın ekonominin nereden nereye geldiğini görebilmek için makroekonomik
göstergelerine bir bakalım (Kaynak: IMF, WEO Database, April,2017.)
2000
|
2010
|
2013
|
2014
|
2015
|
2016
|
|
GSYH (Cari fiyatlarla, milyar USD)
|
118
|
294
|
228
|
215
|
260
|
287
|
Nüfus (Milyon)
|
24,4
|
28,5
|
29,8
|
30,2
|
30,6
|
31,0
|
Kişi Başına Gelir (USD)
|
4.824
|
10.317
|
7.655
|
7.128
|
8.494
|
9.258
|
Büyüme (%)
|
3,7
|
-1,5
|
1,3
|
-3,9
|
-6,2
|
-18,0
|
Toplam Yatırımlar / GSYH (%)
|
24,2
|
22,0
|
27,3
|
24,8
|
42,2
|
9,0
|
Toplam Tasarruflar / GSYH (%)
|
34,5
|
31,6
|
19,0
|
9,1
|
31,8
|
6,6
|
Enflasyon (%)
|
13,4
|
27,2
|
56,2
|
68,5
|
180,9
|
274,4
|
İhracat Artışı (%)
|
5,8
|
-12,9
|
-6,2
|
-4,7
|
-0,9
|
-9,7
|
İthalat Artışı (%)
|
12,4
|
-2,9
|
-9,7
|
-18,5
|
-23,1
|
-41,8
|
İşsizlik Oranı (%)
|
14,0
|
8,5
|
7,5
|
6,7
|
7,4
|
21,2
|
Bütçe Dengesi / GSYH (%)
|
4,5
|
-10,4
|
-14,3
|
-16,8
|
-17,6
|
-14,6
|
Cari Denge / GSYH (%)
|
10,1
|
1,9
|
2,0
|
1,7
|
-7,8
|
-2,4
|
2000 – 2010 arasında GSYH ve kişi
başına gelir hızla artarken bütçe dengesi ve cari denge fazla verirken ciddi
biçimde açık vermeye dönüşmüş. 2010’da ekonomi yüzde 31,6 oranında yüksek bir
tasarruf oranına ve yüzde 22 gibi ılımlı bir yatırım oranına sahipmiş. 2016’da tasarrufların
GSYH’ya oranı yüzde 6,6’ya yatırımların GSYH’ya oranı da yüzde 9,0’a düşmüş.
Bu tablo, bize ilk bakışta petrol
geliri yüksekken har vurup harman savurmuş bir ülke görünümü veriyor.
Acaba gerçekten öyle mi? Ya da
belki daha doğru bir soru: Acaba her şey göründüğü gibi mi? Bu sorunun iki
farklı yanıtı var. İlki Venezuela’nın popülizm ve Hollanda hastalığı nedeniyle
bu duruma düştüğü, ikincisi ABD’nin Venezuela’yı bu duruma düşürdüğü görüşüne
dayanıyor. Bir de üçüncü yaklaşım olabilir diye düşünüyorum ama önce bu iki görüşü
ele alalım.
Birinci Görüş: Popülizm ve Hollanda Hastalığı
Venezuela’yı Batırdı
Hugo Chavez, 1998 yılında yapılan
seçimde yüzde 56 oranında oy alarak Venezuela Devlet Başkanı seçildi. Başlangıçta
herkesin desteğini alan politikalar uyguladı. Adına Bolivar Misyonu denilen bu
programla fakirlere geniş çaplı yardımlar yapıldı.
2002 yılında bir darbe
girişimiyle iktidardan indirildiyse de 2 gün sonra tekrar başkanlığa geri dönmeyi
başardı. İlerleyen yıllarda ekonomik faaliyetlerin ağırlığına sahip şirketleri Chavez’in
adamları ele geçirmeye başladı. Ulusal Kalkınma Fonu - Fonden adında, tümüyle Chavez’in
talimatlarıyla işleyen, parlamentonun onayının dışında ve denetimden uzak bir bütçe
dışı fon kuruldu. Fonden, ülkenin petrolden gelen milyarlarca dolarlık gelirini
sorgusuz, sualsiz, denetimden uzak bir şekilde çeşitli yatırım harcamalarına
yönlendirdi. 2012 yılına gelindiğinde Fonden, kamu harcamalarının yarısını yapar
hale gelmişti. 2005 – 2012 yılları arasında 100 milyar Dolar dolayında para
tamamlanamayan inşaatlara harcanmış bulunuyordu. Chavez bu fondan kendisini
destekleyenlere para dağıtıyordu. Muhalefet Fonden’e Chavez’in Rüşvet Fonu
adını takmıştı. Fonden kanalıyla bir yandan da ülkenin yoksul bölgelerine pek
çok hastane, okul yapılıyordu.
Chavez, çeşitli defalar referandumlar
yoluyla Anayasa değişiklikleri yaptı. 2004 yılında Venezuela’da kuvvetler
ayrılığı fiilen ortadan kalktı. Son aşamada yüksek yargı da Chavez’in
denetimine geçtikten sonra yargı bağımsızlığı tümüyle ortadan kalkmış oldu. Yargıçlar
hükümete sormadan karar almamaya başladılar.
Ülke giderek petrol gelirine
dayalı bir ekonomiye dönüştü. Pek çok alanda üretim durdu, yerine ithalat
geçti. Petrol ihracatından elde edilen gelirle her şey ithal edilir oldu.
Ülkenin üreticileri ithalatçılığa başladı. Petrol fiyatı 100 USD/Varil dolayında
iken sorunlar fazla gün yüzüne çıkmıyordu. Petrol fiyatlarının yükseliği Venezuela Bolivar’ının aşırı değerli olmasına yol açmış bu da ülkenin üretim yerine
ithalata dayalı bir ekonomi haline gelmesine yol açmıştı. Venezuela, Bolivar’ın değerlenmesinin de
etkisiyle Hollanda hastalığı denilen ekonomik hastalığa yakalandı[ii].
Chavez’in ölümünden sonra
işbaşına geçen Maduro döneminde işler iyice karışmaya başladı. Petrol fiyatları
100 USD/Varil düzeyinden 30 USD/Varil düzeyine gerileyince sistem iflas
aşamasına geldi. Venezuela artık petrol ihracatından yeterli gelir elde
edemiyor, ithalatı da yeteri düzeyde yapamıyordu. Gerekli malların üretimi de
yapılmadığı için fiyatlar artmaya başladı. Maduro, popülist politikaları
değiştirip önlem alacak yerde bu politikaları iyice öne çıkardı ve tavan fiyat
uygulamasına başvurdu. Bu durumda mallar raflardan çekildi ve karaborsa
başladı.
Ülkenin içinde bulunduğu siyasal,
sosyal ve ekonomik sıkıntıları gündeme getiren muhalefet liderleri değişik
suçlamalarla tutuklandı. Medya sansüre tabi tutuldu ve eleştiri yapamaz duruma
geldi. Bir süre sonra medyanın büyük bölümü el değiştirerek hükümet yanlısı
ellere devredildi. Birçok olayın yayınlanması yasaklandı. Maduro, yönetime karşı
ekonomik savaş başlatıldığını öne sürerek tepkileri karşı devrim girişimi
olarak nitelendirip cezalandırma yoluna gitti.
İkinci Görüş: Venezuela’yı ABD Batırdı
Chavez, 1998 yılındaki seçimleri
kazanıp başkan seçildikten sonra ABD ile Venezuela ilişkileri yavaş yavaş
bozulmaya başladı. Bunda Chavez’in özellikle petrol ve diğer alanlarda ülkede
faaliyette bulunan yabancı şirketlerin ödediği payları, vergileri artırması ve
Küba’ya verdiği destek etkili oldu. Chavez, bu yolla sağladığı ek gelirlerle bir
yandan fakirlere yönelik yardım programlarına girişirken bir yandan da sağlık,
eğitim alanlarında yatırımlar yaparak halkın sempatisini toplamaya başladı.
11 Nisan 2002’de silahlı kuvvetler komuta
kademesi Başkanlık Sarayına gelerek Chavez’in istifasını istediler. İddiaya
göre Chavez istifa etmeyi kabul etti ve Orchila Adası’na götürüldü. Pedro
Carmona, başa geçti ve 1999 Anayasası’nı askıya aldığını açıkladı. Carmona’nın
kurduğu ‘Demokratik Birlik’ hükümetine, ABD (Bush) yönetimi ve İspanya
desteklerini açıkladı. Bu hızlı destek nedeniyle darbeyi ABD yönetiminin planladığı
iddiaları ortaya atıldı. ABD yönetimi, darbeyi desteklediğini resmen
reddetmekle birlikte darbeden birkaç hafta önce darbe planlayıcılarıyla
görüşmelerde bulunduğunu kabul etti. 13 Nisan günü Chavez yanlısı 100 bin kişi
Devlet Başkanlığı Konutu’nun önünde toplanıp darbeyi protesto etti ve silahlı
kuvvetlerde Chavez yanlısı subaylar da Carmona’nın emirlerini dinlememeye
başladı. Sonuçta Carmona başkanlıktan çekilmek zorunda kaldı ve 14 Nisan günü
Chavez yeniden başkanlık koltuğuna oturdu.
Bu olaydan sonra Venezuela – ABD
ilişkileri bir daha sağlıklı bir zemine oturtulamadı. 2009 yılında Chavez’in
Rusya’da bir üniversitede yaptığı konuşmada ABD için kullandığı sözler gerilimi
en üst düzeye çıkardı: “Bütün tarih boyunca ABD İmparatorluğundan daha terörist
bir devlet görülmemiştir. Yankee İmparatorluğu çökecektir ve bu çöküş bu yüzyıl
içinde olacaktır.” 2010 yılında Venezuela ve ABD, büyükelçilerini karşılıklı
olarak çektiler ve o tarihten sonra bir daha birbirlerine elçi yollamadılar.
2013 yılında Chavez’in ölümünden
sonra yerine geçen Maduro döneminde bu ilişkiler düzelmediği gibi daha da
kötüye gitti.
2014 yılında ABD, Venezuela hükümetinin protestoculara karşı şiddet kullandığı gerekçesiyle Venezuela’ya
ekonomik ambargo başlattı.
Bir yandan ABD’nin ambargosu, bir
yandan petrol fiyatlarındaki hızlı düşüş, ihracatının yüzde 95’e yakını petrol
ihracatına dayanan Venezuela’nın ekonomik çöküşünü hızlandırdı.
Üçüncü Görüş: Venezuela’yı Popülizmle Birlikte ABD Batırdı
Venezuela’nın nasıl battığı
konusundaki görüşlere yukarıda özetle değindim. Ülkenin nereden nereye geldiğini,
bunda nelerin etkili olduğunu çeşitli kaynaklarda yer alan bilgilerden,
analizlerden yararlanarak kısaca ortaya koymaya çalıştım.
Venezuela’nın batışında yukarıda
ele aldığım iki yaklaşımın da doğru yanları bulunduğunu düşünüyorum. Yani bugün
gelinen bozuk ekonomik durum, bir yandan gelecekten çok günü kurtarmaya ve siyasal
desteğini artırmaya çalışan bir yönetimin popülist girişimleri nedeniyle, bir
yandan da ABD’nin, Chavez'in ölümünden sonra iyice yoğunlaşan, çeşitli müdahalelerinin yarattığı sıkıntılar nedeniyle ortaya
çıkmış görünüyor.
Venezuela İçine Düştüğü Bu Bataklıktan Kurtulabilir
mi?
Venezuela’nın bu bataklıktan
çıkabilmesi için yeni bir hükümete ve yeni yaklaşımlara ihtiyacı var. Bu
yaklaşımların başında yeni kurulacak hükümetin çeşitli ülkelerle olan kavgalara
son vererek diplomatik ve ekonomik ilişkileri yeniden kurması geliyor. Hemen
ardından demokrasiye geçiş, bağımsız yargının yeniden kurulması, insan
haklarının tanınması, siyasal af gibi çağdaş dünyanın benimsediği değerlerin
yeniden yapılandırılmasını sağlayacak yapısal reformlara girişilmesi gerekiyor.
Böyle düzenlemelere mali destek sağlayabilmek için Venezuela’nın, sahibi
olduğu büyük petrol varlığını şeffaf, parlamento denetimine tabi, siyasal
karışımlardan uzak olarak yönlendirmesi büyük önem taşıyor. Bu adımları
atabilirse Venezuela petrolünü daha iyi koşullarla pazarlayabilir ve ekonomisini
toparlayabilir.
Günümüzün dünyası küreselleşmiş görünse
de birçok açıdan gruplara bölünmüş bulunuyor. Bu gruplar zengin ülkeler – fakir
ülkeler, gelişmiş ülkeler – gelişmekte olan ülkeler gibi birçok başlık altında sıralanabilir.
Bu kategoriler arasında en önemlilerinden birisi uygar ülkeler – uygar olmayan
ülkeler ayrımına dayanıyor. Bir ülkenin uygar olması için mutlaka zengin ya da
gelişmiş olması gerekmiyor. Zengin görünüp de uygar olmayan ülkeler olduğu gibi zengin olmadığı halde uygar dünyada yer alan ülkeler de var. Demokrasi, insan
hakları, bağımsız yargı, siyasal hoşgörü gibi temellere dayanmayan bir ülke
uygar ülkeler arasında yer alamıyor. Bu adımları atamamış ülkeler uygar dünyaca
dışlanıyor. Venezuela’nın bir yandan kendi hataları bir yandan da ABD’nin bu
ülkeye karşı uyguladığı politika yüzünden kopup gittiği uygar dünya ülkeleri arasına
girebilmesi için elinde altın bir bilezik olarak petrol rezervi var. Ne var ki
bu yetmiyor. Petrolün de yardımıyla yukarıda değindiğim yapısal reformları yapması
şart[iii].
[i] Bu konuda farklı görüşler
de var.
[ii] Hollanda Hastalığı; ekonomide para biriminin aşırı
değer kazanması sonucunda ortaya çıkan negatif gelişmeleri anlatmakta
kullanılan bir deyimdir. Bu deyim ilk kez 1977 yılında The Economist Dergisi
tarafından kullanılmıştır. Hollanda’da 1959 yılında büyük doğal gaz rezervleri
bulununca Hollanda Florini hızla değerlendi ve ülke giderek bir ithalat ülkesi
haline dönüştü. Üretim düştü, GSYH büyümesi durdu. Benzer bir durum
Venezuela’da her şeyin petrole dayanır hale gelmesiyle oluştu. Petrol
fiyatları düşünce ülke ithalat yapamaz hale geldi. Hollanda hastalığı yararlı
bir gelişmenin nasıl zararlı bir sonuca yol açabileceğini anlatmak için
kullanılıyor.
[iii] Yapılması gereken
yapısal reformların bir bölümü (demokrasi, insan haklarının geliştirilmesi,
eğitim reformu, yargı bağımsızlığı gibi) bütün ülkeler için geçerli olabilecek
reformlardır. Bazı reformlar ise ülkelerin kendi koşullarına göre yapılması
gereken reformlardır. İlk bölümdekiler yapılamazsa ikincilerin fazlaca bir
değeri olmuyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026191 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.