İş Bilanço Küçültmeyle Bitmeyecek
Küresel kriz dolayısıyla gündemi merkez bankalarının yaklaşımları ve para
politikası işgal etti. Bunda krizin çözümünü merkez bankalarının ve para
politikasının üstlenmesi önemli rol oynadı. Oysa üzerinde pek durulmamakla
birlikte işin bir de mali yönü var.
Küresel krizle birlikte belirli
zaman farkları olmasına karşılık 4 büyük merkez bankası da para arzını
artırdılar, dolayısıyla bilançolarını büyüttüler. Aşağıdaki tablo Fed, ECB, BOJ
ve BOE’nin bilançolarında 2007’den bu yana yaşanan artışları GSYH’larının bir
oranı olarak gösteriyor (IMF, ECB, Eurostat; BOJ ve BOE verilerini kullanarak
hesapladım.)
Ülke/MB / Bilanço Büyüklüğü / GSYH
|
2007
|
2010
|
2016
|
ABD (Fed)
|
6,4
|
16,2
|
24,0
|
Euro Bölgesi (ECB)
|
16,0
|
21,0
|
34,1
|
Japonya (BOJ)
|
20,9
|
25,7
|
88,7
|
İngiltere (BOE)
|
5,3
|
16,3
|
22,4
|
Dünyanın en büyük 4 merkez
bankasının bilançolarındaki bu büyük artışlar küresel para arzının ne kadar
arttığının da bir göstergesi kuşkusuz. Bu büyük likidite artışı dünyanın her
tarafında varlık fiyatlarının hızla yükselmesine yol açtı. Önümüzdeki dönemde
bu aşırı likiditenin bir bölümünü önce Fed, sonra BOE ve ECB ve en sonda da BOJ
geri çekmeye başlayacak.
İş parasal genişlemeyle kalmadı.
Kamu maliyesi de genişledi. ABD, İngiltere, Euro Bölgesi ülkeleri ve Japonya
Hazineleri batma eşiğine gelen bankalar ve bazı şirketlere, kurtarma
faaliyetine girip, para ve/veya tahvil verdiler. Aşağıda alt alta iki tablo sunuyorum.
İlki ABD, Euro Bölgesi, Japonya ve İngiltere’de bütçe açıklarının durumunu
gösteriyor (Kaynak: IMF, WEO Database, April, 2017). İkincisi ise aynı
ekonomilerde kriz öncesi ve sonrası döneme ilişkin kamu borç stoklarının
GSYH’ya olan oranlarını (kamu borç yükünü) gösteriyor (Kaynak IMF, Fiscal
Monitor, April 2017).
Ülke/Bütçe Dengesi/GSYH (%)
|
2007
|
2010
|
2016
|
ABD
|
-2,9
|
-10,9
|
-4,2
|
Euro Bölgesi
|
-0,6
|
-6,2
|
-1,7
|
Japonya
|
-2,8
|
-9,2
|
-4,2
|
İngiltere
|
-2,7
|
-9,5
|
-3,1
|
Ülke/Kamu Borç Stoku/GSYH (%)
|
2007
|
2010
|
2016
|
ABD
|
64,7
|
95,7
|
107,4
|
Euro Bölgesi
|
64,9
|
84,0
|
91,4
|
Japonya
|
183,4
|
215,9
|
239,2
|
İngiltere
|
50,2
|
76,0
|
89,2
|
Hepimiz merkez bankalarının
üstlendikleri riskler üzerinde yoğunlaşıp bu bankaların bu risklerden nasıl bir
faiz ve bilanço küçültme programıyla çıkacaklarını araştırıyor, kamu borç
yüklerindeki artışı görmezden geliyoruz. Oysa bir yandan merkez bankaları para arzını
artırırken bir yandan da hazineler kamu borç yüklerini oldukça yüksek boyutlara
çıkarmış bulunuyorlar.
Bu durum önümüzdeki dönemi iyice
kırılgan hale getiriyor. Bilanço küçültme mevsimi başladığında merkez bankaları
vadesi gelen tahvilleri hazinelere götürüp paralarını alacaklar. Hazineler bu tahvillerin
bedellerini öderlerken bir yandan da piyasaya olan borçlarını ödeyecekler. Bu
ödemeleri yapabilmek için daha fazla borçlanacaklar. Özetle önümüzdeki dönem bu
dört büyük ekonomide oldukça ilginç ve karışık bir para ve maliye politikasına
sahne olacak. Bu karışık görünümün kazasız belasız çözümü için tek yol ekonomileri
olabildiğince yüksek büyüme patikasına oturtmaktan geçiyor.
Türkiye, kamu borç yükünü artıran
ekonomiler arasında değil azaltanlar arasında yer alıyor. Ne var ki kamu kesimi
borç yükündeki bu düşüş Türkiye’ye büyük bir üstünlük sağlamıyor. Çünkü aynı
dönemde Türkiye’nin özel kesim dış borçları hızla arttı. Yani kamu kesimi borç
stokunun yerini özel kesim dış borç stoku aldı.
Aşağıdaki tablo Türkiye’de kamu
kesimi ve özel kesimin dış borç stokundaki gelişmeyi sergiliyor (Kaynak:
Hazine, Kamu Borç Yönetimi Raporları.)
Yıllar
|
Kamu Kesimi Dış Borç Stoku / GSYH (%)
|
Özel Kesim Dış Borç Stoku / GSYH (%)
|
2000
|
27,1
|
18,1
|
2007
|
10,9
|
23,7
|
2010
|
11,9
|
25,5
|
2016
|
14,0
|
33,3
|
Tablo, kamu kesimi dış borç
stokundaki önce düşüş sonra da durağanlaşmaya karşılık özel kesim dış borç
stokundaki çarpıcı artışı sergiliyor.
4 büyük ekonomide merkez
bankalarının peş peşe yürütecekleri faiz artırma, bilanço küçültme operasyonları
bizim kamu kesiminden çok özel kesimi etkileyecek.
Kamu kesimi 1990’larda yaptığı
aşırı borçlanmanın bedelini 2001 krizinde ödediği için buradan ders çıkarmış gibi
duruyor. Buna karşılık, özel kesim, 2000’ler öncesinde böyle bir aşırı
borçlanmaya gidip bir bedel ödemediği için son 15 yılda ‘huzur çelişkisine’[i] düşmüş görünüyor.
[i] Huzur çelişkisi, iktisatçı Hyman Minsky’nin ünlü
“istikrar, istikrarsızlık getirir” sözünden yola çıkılarak geliştirilmiş bir
yaklaşım. Art arda gelen finansal ve ekonomik istikrar dönemleri, kazançlarını
artırmak isteyen şirketleri eskisine göre daha fazla risk almaya, daha fazla kaldıraç
kullanmaya, nakit akışına daha az dikkat etmeye, borçlanmaktan korkmamaya
teşvik eder. Bunun sonucu olarak şirketlerin borçları artar, nakit akışları
bozulmaya başlar, finansal yapıları kırılgan bir hal alır. Bu yapı değişikliği,
şirketleri krizlerden çok daha fazla etkilenir hale getirir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026105 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.