Merdiven altı Öğretim
Merdiven altı sözcüğü genellikle
üretimle birlikte ve merdiven altı üretim deyimi biçiminde kullanılıyor. Bir
ürünün, onaylanmış üretim koşulları dışında daha ucuza ama daha kalitesiz ve
sağlıksız olarak üretilmesine merdiven altı üretim deniyor. Başkalarının ürettiği
eserlerin, eser sahibinin izni olmaksızın, yasa dışı yollarla kopyalanarak veya
taklit edilerek üretilmesi sonucu ortaya çıkan ürüne de korsan ürün deniyor.
Eğitim, belirli bir amaca göre
gereken bilgileri verme işi, tedris, tedrisat, talim anlamına geliyor. Öğretim
ise öğrenmeyi kolaylaştıracak etkinlikleri düzenleme, gereçleri sağlama ve
kılavuzluk etme işi olarak tanımlanıyor. Eğitim, daha çok insanın ailesinden,
çevresinden öğrendiklerini, öğretim ise daha çok okullarda öğrenilen bilgileri
kapsıyor. O nedenle ikisi arasındaki farkı en iyi belirten ifade Albert
Einstein’in şu sözünde yer alıyor: “Eğitim, insanın okulda öğrendiği her
şeyi unuttuğunda arta kalandır.”
Öğretimin insana bilim öğretmesi
gerekiyor. Gerisi eğitimin işi olmalı. Yani matematik, fizik, psikoloji,
ekonomi, tıp gibi konularda insanı geliştirme ve uzman yapmak öğretimin görevi.
Buna karşılık genel ahlâk, terbiye, alçakgönüllülük, dini inanç, yemek adabı,
insanlarla ilişkiler, fedakârlık gibi konular eğitimin kapsamına giriyor. Bizim
burada ele alacağımız konu öğretim konusu.
Asıl olarak üniversite öğretimi
üzerinde yorum yapacağım için ilk ve ortaöğretimde her geçen gün bilimsel
içerikten daha da uzaklaşmaya başlayan müfredatı bir kenara bırakıyorum. Ama
üniversitelerin bu kadar zayıf mezunlar vermesinin en önemli nedenlerinin
başında aslında bir kenara bıraktığımız ilk ve ortaöğretimdeki kalite düşüşünün
yer aldığını da aklımızın bir köşesinde tutmamız lazım.
Yeterince nitelikli öğretim
elemanı olmadan her köşeye bir üniversite açılmaya, kontenjanlar da katlanarak
artırılmaya başlayınca üniversite öğretimi merdiven altı öğrenim biçimine
dönüştü. Burada merdiven altı deyimini kalite altı anlamında kullandığımı
belirtmem gerekir çünkü bütün üniversitelerin izni, yasal altyapısı var. Yani
eğitim yasa dışı değil ama kalite dışı. Buna karşılık diğer merdiven altı
üretim çeşitlerinden farklı olarak birçok merdiven altı öğretim yapan üniversite,
merdiven üstü öğretim yapan üniversiteden daha pahalı.
Üniversite sözcüğünün aslı
Latince ‘bütün’ anlamını taşıyan Universitas’dan geliyor. Bugünkü karşılığı;
çeşitli akademik dallarda akademik unvanlar veren yükseköğrenim ve araştırma
kurumu demek oluyor. Batıda üniversiteler katedral okullarının yavaş yavaş inançtan
soyutlanıp bilime dönük bağımsız kurumlar halini almasıyla ortaya çıkarken bizde
de medreselerden dönüşerek batılı üniversitelere benzer kurumlar halini almış.
Bu yükseköğrenim kurumlarının üniversiteye dönüşmesindeki en önemli adım
akademik özgürlüğün elde edilmesi olmuş. Akademik özgürlük, üniversitede
verilen öğretime dışarıdan müdahale edilememesidir. Dünyada akademik özgürlüğü
tümüyle uygulayan pek çok ülke olduğu gibi, tam tersine bu özgürlüğü
uygulamayan ülkeler de var. Genellikle akademik özgürlük ile gelişmişlik düzeyi
arasında olumlu bir korelasyon söz konusu.
Günümüzde üniversite, özünde
bilim insanı yetiştirmek için var olan bir kurumdur. Ne var ki herkes bilim
insanı olamaz. Üniversiteden çıkanların bir bölümü bilim insanı olmaya gider
bir bölümü de bilimden nasibini almış uzmanlar, araştırmacılar, mühendisler,
hukukçular, yönetici adayları olmaya yönelir.
Akademik özgürlüğün, düşünceyi
ifade etme özgürlüğünün olmadığı, tartışma ortamının kısıtlandığı yerde ne
yeterince doğru dürüst bilim insanı yetişir ne de bilimden nasibini almış
yeterli sayıda uzmanlar, araştırmacılar, mühendisler, hukukçular, yönetici
adayları çıkar. Böyle bir ortam merdiven altı öğretime yol açar. Korsanlığı öne
çıkarır. Sonra çoğu insanın başkalarından çaldığı görüşleri tez diye yazıp
verdiği yüksek lisans ve doktora programları etrafı sarar.
Türkiye’de akademik özgürlüğün
üniversiteye çeki düzen vermek bahanesiyle kaldırılması YÖK’ün kurulmasıyla
oldu. Ders programlarını, kitapları YÖK, tek elden belirledi. Darbelerin
tutukladığı, okullardan uzaklaştırdığı kuşağın bu tür eziyetler çekmesi sonraki
kuşak üniversite hocalarının özgür düşünceden geri durmalarına, bildiklerini
anlatmak, tartışmak yerine ellerindeki kitapları anlatıp onlardan sınav yapar
duruma gelmelerine yol açtı. Sonunda üniversite dediğimiz yer ortaokul gibi,
ders notunu ya da kitabı kim daha iyi ezberlerse onun yüksek not aldığı okullar
halini aldı.
Elbette bu anlattıklarım bütün
okulları, bütün hocaları kapsamıyor. Hala çok nitelikli okullarımız,
fakültelerimiz ve hocalarımız var. Ama sayı giderek azalıyor. Merdiven altı
üretimin yayıldığı yerde merdiven üstü üretimi ayakta tutmak çok kolay
değildir.
Mülkiyeyi bitirdiğimde aklımda
aynı anda iki işi yapmak vardı. Maliye müfettiş muavinliğini kazanmış ve görevime
başlamıştım. Bir yandan da Mülkiye’de ekonomi doktorası yapmak istiyordum.
Dersler genellikle asistanlar için ayarlandığından akşam saatlerinde veya tatil
günlerindeydi. Tam bana göre diye düşünüyordum. Program yöneticileri, maliye
müfettiş muavini olduğumu öğrendiklerinde beni doktora giriş sınavına
almadılar. Nedeni bir kişinin hem maliye müfettişliği hem de doktora yapamayacağıydı.
Doktora çok ciddi bir işti ve yalnızca onunla uğraşmak gerekirdi. Tercih yapmam
gerekiyordu. Eğer doktorayı tercih edersem bana burs bulmakta yardımcı
olacaklardı. Bu görüşü saygıyla karşıladım. Maliye müfettişliği zor kazanılan
bir sınavla girilen bir yerdi. Yüzlerce kişi arasından sınavı kazanan 3 kişiden
birisiydim. Orada kalmayı tercih ettim. O nedenle doktoramı yıllar sonra yapmak
zorunda kaldım.
Bazen acaba bütün bu geçmiş hayal
miydi ya da ben o dönemi başka bir ülkede mi yaşamıştım diye düşünmekten
kendimi alamıyorum.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026164 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.