Türkiye’nin Heterodoks Ekonomi Politikası Uygulamaları
Türkiye, her zaman ilginç bir
ekonomi görünümü sergileyen bir ülke olmuştur. Zaman geçtikçe ilginçliği de
artıyor. Bu ilginçliği bazı konularda heterodoks ekonomi politikası uygulamalarına
girip çıkmasından kaynaklanıyor. Son yıllarda bunun örnekleri çoğaldı. Bunlara
değineceğim bu yazımda ama önce kavramları yerli yerine oturtmaya çalışalım.
Ortodoks, Yunanca orthos (doğru)
ve doxa (inanç, öğreti) sözcüklerinden oluşan doğru inanç, heterodoks ise, yine
Yunanca heteros (farklı) ve doxa sözcüklerinden türetilmiş farklı inanç
anlamına gelen sözcükler.
Ekonomi alanında geleneklere,
genel kabul görmüş görüşlere dayanan öğretiye ve yaklaşımlara ortodoks ekonomi
yaklaşımı, bu yaklaşıma dayalı olarak geliştirilen ekonomi politikasına da ortodoks
ekonomi politikası adı veriliyor. Buna karşılık ekonomi alanında geleneksel
görüşlerin ve yaklaşımların dışındaki yaklaşımlara heterodoks ekonomi
yaklaşımı, bu yaklaşımlara dayanılarak oluşturulan ekonomi politikası
uygulamalarına da heterodoks ekonomi politikası deniyor.
Türkiye zaman zaman Ortodoks
uygulamaların dışına çıkarak heterodoks uygulamalara giriyor. Bunu daha çok
ekonomi politikası alanında görüyoruz. Bu konuda özellikle para politikası
alanında bazı örneklere verilebilir. Örneğin Merkez Bankasının birden fazla
faize sahip olması bu tür uygulamalara örnek olarak verilebilir. Dünyada merkez
bankaları genellikle bir faizle piyasaları yönlendirmeye çalışırken (buna
politika faizi, referans faizi, merkez bankası faizi gibi adlar veriliyor)
bizim Merkez Bankası elindeki 3 faizi de (haftalık ihale faizi, gecelik borç
verme faizi, geç likidite penceresi faizi) bu amaçla kullanabiliyor. Son
dönemde daha da ilginç bir uygulamaya imza atarak heterodoks politikanın bile
ötesine geçti ve geç likidite penceresi faizi gibi farklı amaçlarla kullanılmak
için dizayn edilmiş olan faizi referans faizi haline getiriverdi. Bunu yaparken
haftalık ihale yoluyla borç verme işlemini yürürlükten kaldırdı ve dolayısıyla
adı politika faizi olan haftalık ihale faizini de elimine etmiş oldu (buna
karşın dünya listelerinde bizim merkez bankasının faizi olarak hala yüzde 8
oranındaki haftalık ihale faizi görünüyor.) Bugünkü uygulamada Merkez Bankası,
bankalara vereceği borcun yüzde 10 kadarını gecelik borç verme faizi (yüzde
9,25) ile ve yüzde 90 kadarını da geç likidite penceresi faiziyle (yüzde 12,25)
veriyor. Böylece, Merkez Bankası’nın faizi dünya listelerinde yüzde 8 olarak
görünse de gerçek yaşamda ortalama yüzde 11,95 dolayında geçekleşiyor.
Bir başka örnek bu yıl ortaya çıktı:
Para ve maliye politikalarının iki farklı yönde hareket etmesi. Ortodoks
yaklaşım ekonomi politikasının iki temel alt politikası olan para ve maliye
politikalarının aynı yönde uygulanmasının ya da eğer bu politikalardan birisi
etkin diğeri izleyici konumunda kalacaksa izleyici konumunda kalacak olanın
tarafsız (nötr) kalması gerektiğini vurguluyor.
Merkez Bankası, enflasyonu
düşürmek için para politikasını sıkılaştırmışsa maliye politikasının,
sıkılaştırılmış olan para politikasına destek vermesi ve mümkünse onun da
sıkılaştırılması, mesela kamu harcamalarının azaltılması gerekir. Ya da bu
mümkün görünmüyorsa en azından mevcut durumunu koruyarak desteğini o şekilde vermesi
gerekir. Eğer para politikası sıkılaştırılmışken maliye politikası
gevşetiliyorsa yani mesela kamu harcamalarında artışa gidiliyorsa o zaman para
politikasından beklenen sonuç alınamaz.
Bir at arabasını çeken iki at
düşünün. Bu iki at araba okunun iki yanına koşulmuş ama koşum takımları biraz
gevşek tutulmuş olsun. Bu durumda atlardan birisi arabayı sağa çekerken diğeri
sola çekerse araba bir sağa bir sola gider ve hızlı yol alamaz. Hızlı yol
alamamanın yanında bu şekilde farklı yönlere çekilme sonucu arabanın oku da
kırılabilir. Para ve maliye politikaları arabayı çeken iki ata benzer. Aynı
yönde hareket etmezlerse ekonomiye zarar verebilirler.
Türkiye, 2016 yılın son
çeyreğinde büyümede ivme kaybı işaretleri vermeye başlayınca o zamana kadar ilk
sırada yer almış gibi duran enflasyon hedefi yavaş yavaş masadan kalkmaya ve
yerine yeniden yüksek büyümeye dönüş hedefi konulmaya başlandı. Bu çerçevede
son 15 yılın en önemli ekonomik hedeflerinden birisi olan kamu mali disiplini
yani bütçe açığı ve kamu kesimi borcunu düşürme yaklaşımı da geri plana itildi.
Vergilerde indirimler, ertelemeler ve kamu harcamalarında artışlar gündeme
alındı. Yani maliye politikası gevşetildi. Bunu ilk 6 ayın sonunda ulaşılan
yüksek miktardaki Hazine nakit açığı, Hazinenin daha yılın ilk 7 ayında
borçlanma limitine gelip dayanmış olması açık biçimde ortaya koyuyor. Buna
karşılık Merkez Bankası, enflasyonla mücadeleye devam ediyor ve ortalama faizi
yüzde 11,95 ortalama tutuyor. Özetle söylemek gerekirse Türkiye, 6 aydır sıkı para
politikası ve gevşek maliye politikası uyguluyor gibi görünüyor.
Bu aşamada bir soru geliyor akla:
Acaba Türkiye gerçekten sıkı para politikası uyguluyor mu? Bunun yanıtı
enflasyon oranında gizli. Bütün dünyada enflasyon oranları tarihi düşük
düzeylerde iken Türkiye’de niçin 2 haneli enflasyon var?
Merkez Bankası önceki 5 yılda,
uzun bir süredir uyguladığı enflasyon hedeflemesine dayalı para politikasını
uygulamaya devam etmiş ama bir türlü enflasyonu, hedeflediği oran olan yüzde
5’e indirememişti. Bu yıl da aynı hedefi koydu. Üstelik bu yıl önceki 5 yıla
göre daha yüksek bir faiz uygulayarak para politikasını biraz daha sıkılaştırdı.
Merkez Bankası’nın dün açıkladığı enflasyon raporunda yılsonu için enflasyon
tahminini yüzde 8,7 olarak belirlediğini gördük. Bu tahmin, hedefe göre çok yüksek
oranda bir sapmaya işaret ediyor. Dünyada enflasyonun çok düşük düzeylere
indiği bir dönemde bizdeki enflasyonun bu kadar yüksek olması Merkez
Bankası’nın gerçekten sıkı para politikası uygulayıp uygulamadığı sorusunu
gündeme getiriyor. Türkiye, yıllardır yarı gevşek, yarı sıkı para ve maliye
politikası uyguladığı için arabanın okunu kırmadan ekonomiyi idare ediyor ama
enflasyonu da düşüremiyor.
Türkiye ne kadar ilginç bir
ekonomiyse ekonomi bilimi de o kadar ilginç bir bilimdir. Birden fazla hedefi
aynı anda yakalama gibi bir şans ancak ve ancak her şeyin aynı anda iyiye
gitmesini sağlayacak beklenti değişikliği dönemlerinde olabilir. Mesela Türkiye
böyle bir dönemi 2003 – 2008 arasında yakalamış ve bir yandan büyümeyi
yükseltirken bir yandan da işsizliği ve enflasyonu düşürmeyi başarmıştı. Bugün
o beklentilerden uzaktayız. O nedenle bize o günlerdeki gibi doğrudan yabancı
sermaye gelmiyor, onun yerine yüksek getiriden yararlanmaya çalışan sıcak para
geliyor. Bu gibi durumlarda birden fazla hedefi aynı anda yakalamak ve o
hedefleri sürdürebilmek bir taşla iki kuş vurmak kadar zordur.
Heterodoks politikalar, büyük
ölçüde Ortodoks politikaların sulandırılmasına dayanır. Türkiye heterodoks politikaları
da sulandırarak iyice farklı politikalar uyguluyor. Sonuçta arabanın oku
kırılmıyor ama hedeflere de varılamıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026111 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.