Kapitalizme Yeni Bir Ekonomi Teorisi Gerekiyor
Günümüzün ekonomi teorisi yani
önce parasalcı (monetarist) ekonomi teorisiyle sonra da rasyonel beklentiler
teorisiyle modifiye edilmiş neoklasik ekonomi teorisi, aslında kapitalist
sistemin ekonomi teorisidir. Bundan 30 yıl önce dünyada, kapitalist sistem ve
onun taklidi olan ahbap – çavuş kapitalizmi, yanında sosyalist sistem ve
sosyalist sisteme ağırlık veren karma ekonomik sisteme sahip ülkeler vardı. O
zamanlar neoklasik teori tek başına egemen değildi. O nedenle evrenselliği
tartışmalıydı. Çünkü sosyalizmde karar alıcı konumundaki piyasa modeli son
derecede sınırlı bir yer tutuyor, onun yerine planlı ekonomi modeli denilen bir
çeşit merkezi piyasa yönetimi sistemi karar alıcı konumunda bulunuyordu. Bugün
bütün dünyaya yayılan küreselleşme modasıyla birlikte piyasa ekonomisi her
yerde egemen hale geldi. Böylece ilk bakışta kapitalizmin ekonomi teorisi olan
neoklasik ekonomi teorisi, küresel sistemin evrensel ekonomi teorisi haline
geldi. Ne var ki kapitalizmin egemenliği kimi ülkelerde kapitalizme en yakın
biçime bürünmüş olsa da kimi ülkelerde ahbap – çavuş kapitalizmi formatında yer
aldı. Dolayısıyla neoklasik ekonomi teorisinin evrenselliği hala tartışılabilir
konumda duruyor.
Neoklasik ekonomi teorisi bir
takım varsayımlara dayanır. Bunların en önemlilerini şöyle sıralayabiliriz: (1)
İnsanlar rasyoneldir ve aldıkları kararları bu doğrultuda alırlar (rasyonellik
varsayımı, homoeconomicus düşüncesi.) (2) Piyasaların açıklanmasında tam
rekabet sistemi örnek alınır (rekabetin yaygınlığı varsayımı.) (3) Kararlar,
marjlar dikkate alınarak verilir (marjinalite varsayımı.) (4) Tüketicinin amacı
elde edeceği faydayı, üreticinin amacı ise kârını en üst noktaya çıkarmaktır
(maksimizasyon varsayımı.)
Bir teorinin varsayımlarını
tartışmak ancak o teorinin gerçeklere uyup uymadığını sorgularken gündeme
gelir. Uzunca bir süredir neoklasik ekonomi teorisinin gerçek yaşamı tam olarak
açıklayıp açıklayamadığı tartışma konusu. Yani dayandığı varsayımlardan çıkarak
ulaştığı sonuçlar tam olarak gerçek yaşama uymuyor. Oysa bir teori gerçek
yaşamda karşılaşılan olayları basite indirgeyerek, sınıflandırarak ve
genelleştirerek anlatmak için kurulur. Ne kadar iyi basitleştirmiş, ne kadar
iyi sınıflandırma yapmış ve ne kadar esaslı genelleştirmiş olursa olsun
ulaştığı sonuçlar gerçek yaşama uymuyorsa o teori işe yaramaz. Uzunca bir
süreden beri gerçek yaşama tam olarak uymadığı için eleştirilen neoklasik
teorinin varsayımları, bu eleştirilerin en önde gelen parçası konumunda
bulunuyor.
Bugün çevremize baktığımızda
irrasyonel davranışların yaygınlığını, rekabetin her yerde ayaklar altına
alındığını, insanların kararlarını çoğu kez marjları değil ortalamaları dikkate
alarak verdiğini, tüketici ya da üreticinin birçok kararında maksimizasyon
ilkesini değil bambaşka amaçları kovaladığını görebiliyoruz. Bu aşamada “acaba
neoklasik ekonomi teorisi kapitalizmi anlatmakta ve açıklamakta yetersiz mi
kalıyor” sorusu aklımıza takılıyor. Kimimiz hemen bu teorinin işe yaramadığını,
kimimiz teorinin yeniden elden geçirilmesi gerektiğini kimimiz de teorinin
geçerliliğini koruduğunu savunuyoruz. Ama hiçbirimiz kapitalizmin nitelik
değiştirip değiştirmediğini sorgulamıyoruz. Neoklasik teori kapitalizmin
kurallarının uygulandığı bir ortam için kurgulanmış bir teoridir. Yani batacak
olan varsa kurtarılmayacaktır mesela. Bir devlet, batacak olan firmaları
kurtarmaya yöneldiğinde kapitalizmin kuralları işlemez hale gelir. O zaman
teori mi hatalı uygulama mı tartışmasına sıra gelir.
Bugün yapılması gereken şey
kapitalizmin artık ideal biçimindeki gibi olamayacağını ama yarım yamalak
olarak işlemeye devam edeceğini yani ahbap – çavuş kapitalizminin ideal modelin
yerini aldığını kabul etmek ve ona göre teoriyi düzeltmek olmalı diye
düşünüyorum. Bunu yaparken varsayımları değiştirerek başlamak gerekecek. Yarım
yamalak bir rasyonelliğe, bozuk bir rekabet düzenine, maksimizasyondan çok tesadüflere
ve marjlar yerine ortalamalara uygun hareket varsayımlarına dayanan bir teori
kurmak yaşama çok daha uygun düşecek. Davranışsal ekonomiyle kaos teorisini,
puslu mantıkla irrasyonel beklentiler yaklaşımlarını da işin içine katarak
günümüzde egemen olan ahbap – çavuş kapitalizmine uygun bir yeni ekonomi teorisi
kurulması gerekecek.
Bu, sanıldığı kadar kolay bir iş
değil. Çünkü rasyonellik, rekabet, maksimizasyon, marjlarda hareket
varsayımları üzerine kurulmuş koskoca bir ekonomi teorisinden söz ediyoruz. Bu
varsayımları kaldırdığınız anda bütün bir ekonomi teorisi alt üst olabiliyor.
Bir yandan aklıma Keynes’in sözleri
geliyor: “Zorluk yeni düşünceler ortaya koymaktan çok, eskilerden kurtulmakta
yatar.”
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026168 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.