Osmanlı'dan Cumhuriyet'e
Kapitülasyonlar ve Lozan Antlaşması
Osmanlı İmparatorluğu’nun yedi
düvele verdiği çeşitli siyasal, ekonomik, ticari ve mali imtiyazları kapsayan
kapitülasyonlar, 1365 yılında I. Murat’ın Raguse Cumhuriyetine verdiği
kapitülasyonla başlar (bugün Hırvatistan’a ait bulunan Dubrovnik kenti o
dönemde ayrı bir devletti.) Bu ilk kapitülasyondan sonra Osmanlı Padişahları 33
devlete daha kapitülasyon vermişlerdir. Bunlar arasında Venedik Dükalığı,
Fransa, Almanya, İngiltere, Hamburg kent devleti, Rusya, Balkan devletleri, ABD
gibi devletler vardır. Son olarak Vahdettin 1920’de süresi biten İngiltere,
Fransa ve Almanya’nın kapitülasyonlarını yenilemiştir. Başlangıçta belirli bedeller
alınarak verilen kapitülasyonlar, Fatih Sultan Mehmet ile birlikte karşılıksız
verilmeye başlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nu gümrük korumasından, gümrük
gelirlerinden büyük ölçüde mahrum bırakmanın yanı sıra kapitülasyonların en
önemli etkisi Osmanlı sanayi ve ticaretinin büyük ölçüde yabancıların eline
geçmesinin yolunu açmıştır[1].
Lozan Antlaşması’nın en zorlu
müzakereleri kapitülasyonlar konusunda geçmiş, antlaşmanın onaylanmasıyla
birlikte kapitülasyonlar tarih sahnesinden kalkmıştır.
Osmanlı Dış Borçları ve Türkiye Cumhuriyeti
Osmanlı İmparatorluğu’ndan
devralınan ekonomik yapının GSYH’si 953 milyon TL idi[2]. Lozan Antlaşmasıyla
Türkiye Cumhuriyeti’nin payına düşen ödenmemiş Osmanlı dış borçlarının toplamı
da yaklaşık 105,5 milyon Osmanlı Lirasıydı[3]. 1933 Paris Sözleşmesiyle 8,5 milyon altın liraya düşürülen bu borçların ödenmesi 1954 yılına kadar sürdü.
Kapitülasyonların ve Osmanlı dış borçlarının yarattığı maddi ve manevi sıkıntılar Cumhuriyetin ilk kuşaklarının dış borçlanmaya ve bu tür siyasal, ticari ve mali imtiyazlara hep soğuk bakmalarına yol açtı. Bu durum 1950’den sonra ve özellikle de 1980’den sonra değişti. Dış borçlanma yeniden başladı, kapitülasyonların yerini yap-işlet-devret projeleri aldı, imtiyazlar verilir oldu.
Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet Üretimi
Karşılaştırması
Aşağıdaki tablo eldeki verileri
özetle bir araya getirerek bir üretim karşılaştırması sunmayı amaçlıyor.
1913 - 1916[4]
|
2002[5]
|
2016[6]
|
|
Buğday üretimi (ton)
|
4.886.856
|
20.600.000
|
|
Arpa üretimi (ton)
|
2.429.274
|
6.700.000
|
|
Sanayi Birimi Sayısı
|
579
|
1.858.191
|
|
Sanayide İstihdam
|
14.064
|
6.497.040
|
(1913 – 1916 döneminde sahip
olunan toprakların daha büyük olduğu, 2002 ve 2016 yıllarında nüfusun daha
fazla olduğu karşılaştırmalarda dikkate alınmalıdır.)
Cumhuriyetin Dünü ve Bugünü Karşılaştırması
Aşağıdaki tablo Cumhuriyetin ilk ve
son 13 yılını karşılaştırmalı olarak gösteriyor[7].
1924 - 1937
|
2003 - 2016
|
|
Ortalama Yıllık Büyüme (%)
|
7,8
|
5,7
|
Ortalama Bütçe Dengesi / GSYH (%)
|
-0,2
|
-2,9
|
İhracat Artışı (%)
|
32,5
|
194,1
|
Ortalama Yıllık Dış ticaret Dengesi /
GSYH (%)
|
-1,0
|
-6,9
|
GSYH Artışı (%)
|
129,9
|
176,6
|
Kişi Başına GSYH Artışı (%)
|
71,8
|
131,7
|
USD vs TL (%)
|
34,7
|
-101,3
|
Tablo adeta bir tercihler skalası
ve onun sonuçlarını ortaya koyuyor: Cumhuriyetin ilk 13 yılında dış ticaret
dengesine özen göstermiş, TL’nin değerlenmesini öngörmüş, bütçe açığını
kollamış ve bu modelle yıllık ortalama yüzde 7,8 büyümüş bir yaklaşım var. Son
13 yılda ise dış ticaret dengesini ve TL’nin değerini bir yana bırakmış ama
onların yerine bütçe açığı ve ihracat artışıyla ekonomiyi büyütmeye yönelmiş
bir yaklaşım var.
İlk 13 yıldaki tercihler büyümeyi
daha yüksek oranda gerçekleştirmiş olsa da son 13 yıldaki tercihler GSYH’yi ve
kişi başına geliri daha hızlı artırmış görünüyor. Bununla birlikte GSYH ve kişi
başına gelirin içinde enflasyonun da olduğunu yani bunların cari değerlere göre
hesaplandığını, buna karşılık büyüme oranın sabit değerlerle hesaplandığını
dikkate alırsak ilk 13 yıldaki gelişmenin çok daha değerli olduğunu söyleyebiliriz.
İlk 13 yılın bir başka değerli
yanı daha var: Yıkılmış bir devleti yeniden ayağa kaldırmak gibi çok zor bir
işe girişmiş olmak.
Çok Tartışılmış Bir Konu Olan Okuma Yazma Meselesine
Bilimsel Bir Bakış
Eldeki en ciddi veriye göre 1897
yılında okuma yazma bilenlerin toplam nüfusa oranının yüzde 10 dolayında olduğu
görülüyor[8]. Bununla birlikte bu
oranın sadece adını yazmayı bilenleri ifade ettiğini ve gerçek oranın yüzde
5’ten düşük olduğunu öne sürenler olduğu gibi tam tersine oranın söylenenin 4 –
5 katı fazla olduğunu iddia edenler de var. Kuşkusuz elde herhangi bir kanıt
olmadığı için söylentilere değil resmi nitelik taşıyan istatistik veriye itibar
ederek bu oranın yüzde 10 dolayında olduğunu kabul etmek durumundayız.
1913 –
1914 yıllarına ilişkin istatistikler ilkokul çağındaki çocuk sayısının
1.434.624, buna karşılık ilkokulda okuyan çocuk sayısının 229.175 olduğunu
gösteriyor. Bu durumda ilkokul çağındaki çocukların yüzde 16’sı okulda
bulunuyor. Aynı yılda ilkokul çağındaki kızlardan ilkokula gidenlerin toplam
okul çağındaki kız çocuk sayısına oranının yüzde 6, erkek çocuklardan ilkokula
gidenlerinin toplam okul çağındaki erkek çocuk sayısına oranının yüzde 25,4
olduğu görülüyor[9].
1916 yılında Osmanlı ülkesinin nüfusu 19.043 bin kişiydi. Buna göre eğer yüzde 10’u
doğru olarak kabul edersek okuma yazma bilenlerin sayısı kabaca 1.900.000 kişi ediyor.
1914 yılında ilkokulda okuyanların sayısına bakarsak (229.715) bu iki sayının
birbiriyle tutarlı göründüğünü söylememiz mümkündür.
Son Söz Yerine
Osmanlı İmparatorluğu bizim
geçmişimizdir. Ama geleceğimiz değildir. Cumhuriyetin ilk yılları ise geçmişte
kalmış gibi görünse de aslında bizim geleceğimizdir. O yıllarda uygarlık için
atılan adımlardan bugüne ders çıkarabilir o adımları ileriye götürebilirsek çağdaş
uygarlıklar düzeyine çıkabiliriz.
[1]
Kaynak: Mehmet Fatih Ekinci, Türkiye’nin Mali İntiharı, Platin Yayınları, 2008
sayfa 491 -530.
[2]
Kaynak: TÜİK, İstatistik Göstergeler 1923 – 2013, TÜİK web sitesi.
[3] Kaynaklar: Mehmet Fatih Ekinci, Türkiye’nin Mali
İntiharı, Platin Yayıncılık, 2009, sayfa 354., Biltekin Özdemir, Osmanlı
Devleti Dış Borçları, TC Maliye Bakanlığı Yayınları, 2. Baskı, 2010, sayfa 131.
[4]
Kaynak: Tevfik Güran, Resmi İstatistiklere Göre Osmanlı Toplum ve Ekonomisi, Türkiye
İş Bankası Yayınları, 2017.
[5]
Kaynak: TÜİK web sitesi, son sanayi sayımı bu tarihte yapılmış bulunuyor.
[6]
Kaynak: TÜİK web sitesi
[7]
Kaynaklar: TÜİK, Maliye Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı ve TCMB.
[8]
Tevfik Güran, Osmanlı Devletinin İlk İstatistik Yıllığı – 1897, DİE Yayınları,
1997.
[9] 1329 – 1330 Senesine Mahsus Maarif-i Umumiyye İhsaiyat
Mecmuası, s. 11 – 31, Tevfik Güran, Resmi İstatistiklere Göre Osmanlı Toplum ve
Ekonomisi’nden naklen s.148.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202693 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.