İçgüdüsel Ekonomi
İçgüdü; psikoloji biliminde, hayvanları,
akıl, düşünce ya da bilinç dışında, kendilerine yararlı ya da gerekli birtakım
eylemlere yönelten doğal duygu olarak tanımlanıyor. Felsefe açısından bakarsak;
içgüdüler, bir hayvan türünün bütün bireylerine kalıtım yoluyla geçen ve
yaşamın korunmasına dönük bilinçsiz eylem ve davranışların tümü biçiminde ifade
ediliyor.
İçgüdülere örnek olarak beslenmek
için yemek yemek, neslini sürdürmek, tehlikeden korunmak gibi özellikler
içgüdülerdir. Bütün hayvanlarda içgüdüler vardır. Bir tehlike hissettiğinde ya
kaçar ya da savunma durumuna geçer, beslenmek için yiyecek arar, belirli bir ergenliğe
ulaşınca neslini sürdürmenin yollarını araştırır. Bir kurt yavrusu doğduğunda
annesinin memesini emer, bir örümcek avlanmak için ağ örer, bunları kimsenin öğretmesine
gerek yoktur. Yaşama başladığında bu içgüdüler otomatik olarak ortaya çıkar.
Kültür, sonradan öğrenilen nitelikleri
ifade eder. Mesela alet kullanmak doğuştan gelen bir bilgi değildir.
Elektrikten anlamak veya hukuk bilmek ya da bir müzik aleti çalmak kültürün katkılarıdır.
Günümüz psikoloji ve sosyoloji
yaklaşımlarının genel kabulü modern insanda içgüdü olmadığı şeklindedir. Modern insanda içgüdülerin yerini büyük ölçüde zekâyla
ilgili estetik davranışlar almıştır. Sigmund Freud’un yaklaşımı içgüdülerin
tümüyle kaybolmadığı ama bastırıldığı yönündedir. Freud, insan davranışlarını
yönlendiren zihnin üç farklı etki altında kaldığını öne sürer: İd, ego ve süper
ego. Freud, kabaca içgüdüyü ‘id’ olarak adlandırır. Freud’a göre id insanda
kalmış olan içgüdülerin izleridir. İd, insanın tıpkı bir hayvan gibi mantıksız,
bencil ve zevk peşinde koşan parçasıdır. Ego; id olarak tanımlanan ilkel
dürtüleri, manevi idealleri, tabuları dengelemek için id, süper ego ve dış
dünya arasında aracılık eder. Süper ego; sosyal yaşamın yarattığı etkilerle
biçimlenen insan vicdanını temsil eder. Süper ego, içgüdüleri kapsayan idi
bastıran yapıdır.
Bu analiz insan ile hayvanın
nerede ayrıldığını da ortaya koyar. İnsanda da içgüdüler vardır ama insan o
içgüdüleri bastırır.
İçgüdüler, insandan insana, bulunulan
topluma, yaşanılan zamana göre değişmez. Buna karşılık insanın süper egosunu
biçimlendiren kültür, insanlara, toplumlara, zamana ve koşullara göre değişim
gösterir. Konuya Freudyen açıdan bakarsak id, hemen her insanda aşağı yukarı
aynıdır, buna karşılık özellikle ego ve süper ego toplumsal adetlere,
geleneklere, kültür farklılıklarına göre değişiklik gösterir.
Klasik ekonomi teorisi,
insanların çıkarlarının peşinde koştuğunu ve bunun toplum için en iyi şey
olduğunu savunur. Neoklasik ekonomi teorisi bu yaklaşımı daha parlak bir biçime
sokar. Herkes kendi çıkarının peşinde koşarsa yani tüketici, tüketeceği malları
en yüksek tatmini sağlayacak biçimde talep eder tüketirse, üretici de üreteceği
malları en yüksek kârı elde edecek biçimde üretirse en yüksek tatmin ile en
yüksek kârın birleştiği yerde toplumsal refah en üst düzeye çıkar. Adam Smith
ile başlayıp Alfred Marshall ve Leon Walras ile doruk noktasında dengeye ulaşan
ve günümüz ekonomi teorisinin belkemiğini oluşturan neoklasik ekonomi yaklaşımı
kabaca budur. Neoklasik ekonomi yaklaşımını çok basit bir biçimde ‘içgüdüsel
ekonomi yaklaşımı’ olarak tanımlamamız mümkündür. Çünkü insanların başkalarını
hiçe sayıp kendi çıkarlarını en üst düzeyde tatmin etmeye çalışması, firmaların
da birbirini ezerek kârlarını maksimum düzeye çıkaracak bir üretim planlaması
yapmaları, başkaları aç gezerken marjinal fayda, marjinal maliyet analizleri
peşinde koşması aslında insanın hayvansal güdülerinin dışavurumundan başka bir
şey değildir. Böyle bir yaklaşımın güçlü olan aslanların avlanan hayvanın neredeyse
tümünü yemesi ve kalanların onların artıklarını yalamasından pek bir farkı
yoktur. Bu durumda yaşadığımız dünyadaki ekonomik ilişkileri açıklamakta
kullandığımız geçerli ekonomi teorisi büyük ölçüde Freud’un id olarak
adlandırdığı içgüdüsel altyapıyı esas almış görünüyor.
Çevreyi korumak için önlemler
almak, gelir dağılımını araştırmak, gelir dağılımındaki bozuklukları gidermek
için neler yapılabileceği üzerinde düşünce üretmek, yeterli geliri olmayanlara toplanan
vergilerden pay vermek konuyu içgüdülerden çıkarıp daha sofistike bir noktaya,
Freud’un süper ego ile bastırma tanımına uygun bir yere taşır. Hukukun
üstünlüğü ve herkese eşit biçimde uygulanışı, kadınların erkeklerle eşit konuma
getirilmesi, eğitimde fırsat eşitliği, asgari ücret uygulamalarıyla emeğin
kollanması gibi yaklaşımlar birçok alanda olduğu gibi ekonomide de farklılık
yaratır. Ve bu farklılıklar ekonomideki içgüdüsel yaklaşımları törpüler.
Önce 1800’lerin sonlarında
yaşanan Uzun Depresyon sonra da 1930’ların Büyük Depresyonu ve ardından gelen Keynesyen
teori, klasik ekonomi yaklaşımının her şeyin eninde sonunda kendiliğinden ideal
dengelere ulaşacağı yaklaşımının yanlış olduğunu gösterdi. Günümüzde ortaya
atılan ekonomi yaklaşımları (davranışsal ekonomi, post otistik ekonomi vd)
neoklasik teorinin insanların rasyonel olduğu, tüketici ve üreticilerin kararlarını
marjlarda aldıkları, çıkarlarını maksimize etmeye çalıştıkları ve bu
davranışların bütün toplumun refahını artıracağı biçimindeki varsayımlarının
doğru olmadığını gösteriyor. Neoklasik teori, ilkel insanın içgüdüsel
davranışlarını tanımlasa da modern insanın davranışlarını tam olarak
açıklayamıyor. Bu parça parça teoriler ve hipotezler henüz yeni bir ekonomi
yaklaşımının çerçevesini tam olarak oluşturabilmiş değil. Ama bunun da bir süre
sonra ortaya çıkacağını görebiliyoruz.
Ekonomi bilimi, ortaya çıkışının
üzerinden çok az bir süre geçmiş olmasına karşın, sanırım en fazla teori,
hipotez, yaklaşım barındıran bilim dallarının başında geliyor. Konu insan
olunca ve dünyanın her tarafında birbirinden farklı gelenekler, adetler söz
konusu olunca bu durumu normal kabul etmek gerekiyor. Bu kadar farklılık
ortasında genelleme yapmak ve ortak teoriler yaratmak o kadar kolay olmuyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202689 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.