TL'nin Değer Kaybı ve Bir Öneri
TL’nin Değer Kaybı Önemli mi?
TL, son birkaç gün içinde hızlı
bir değer kaybıyla karşılaşınca piyasalarda ciddi bir telaş ve karamsarlık
dalgası oluştu. Bu telaş ve karamsarlık haksız değildi. Çünkü TL’nin dış değeri
ya da döviz kurları denildiğinde Türkiye ekonomisinin iki sıkıntısı gündeme
geliyor: (1) Bugünden başlayarak önümüzdeki bir yıl içinde bulmamız gereken
döviz tutarı 210 milyar dolar (170’i vadesi gelecek olan borçlar, krediler,
döviz mevduatları vb, 40 milyarı da muhtemel cari açık miktarı.) (2)
Türkiye’nin uluslararası net yatırım pozisyonu açığı (döviz açığı) 440 milyar
dolar. Bu iki göstergenin büyüklüğü “TL dış değer kaybına uğruyor, ihracatımız
artacak, ithalatımız düşecek” gibi klasik söylemleri anlamsız kılıyor. TL’nin
her kuruş değer kaybı dış borçları, açık pozisyonlarını, finansman imkânlarını
bozarak dengeleri alt üst ediyor.
Son birkaç gün içinde yaşanan
hızlı değer kaybı, yarattığı bu etkilerin dışında ortaya çıkardığı oynaklık nedeniyle
öngörülebilirliği de alıp götürüyor. Bu da yatırımcıların, iş insanlarının
karamsarlığını artırarak iş yapmalarını engelliyor. Arabamıza koyduğumuz benzin
ya da dizelden, evimizi ısıtmak, ocağımızı yakmak için kullandığımız doğalgaza
kadar pek çok malı ithal ettiğimiz bir dünyada “bize ne dolardan biz TL’ye
bakalım” demek ne yazık ki konuyu hiç anlamamış olmak demektir. Benzini,
dizeli, doğalgazı TL ile ödüyoruz ama memlekete girişi dolarla olduğu için TL
değer kaybettikçe sürekli cebimizden daha fazla para çıkıyor.
TL 2013’den Beri Değer Kaybediyor
TL, aslında 5 yıldır değer
kaybediyor. Aşağıdaki tablo TL’nin son beş yılda dolar karşısında yaşadığı
değer kayıplarını gösteriyor.
Yıllar
|
USD TL Kuru
|
Değişim (%)
|
Yıllık Enflasyon (%)
|
2013
|
2,1549
|
7,4
|
|
2014
|
2,3187
|
-7,6
|
8,2
|
2015
|
2,9172
|
-25,8
|
8,8
|
2016
|
3,5235
|
-20,8
|
8,5
|
22.11.2017
|
3,9500
|
-12,1
|
11,9
|
2017 / 2013
|
-83,3
|
Bu son beş yıldaki değer kaybı
yüzde 83 düzeyinde gerçekleşmiş. Tabloya göre en büyük kayıp 2015 ve 2016
yıllarında yaşanmış. Tablonun son sütunu TL’nin yaşadığı iç değer kayıplarını
(enflasyonu) sergiliyor. Buna göre TL, son beş yıldır sürekli olarak dış ve iç
değer kaybı yaşıyor. Yine tabloya bakılacak olursa 2015 ve 2016 yıllarında
yaşanan dış değer kaybı iç değer kaybının 3 – 4 katına ulaşmış görünüyor.
İleri sürülen iddialardan birisi
TL’nin içinde bulunduğu gelişme yolundaki ekonomiler – yükselen pazar
ekonomileri grubunun tümünün dolara karşı benzer değer kayıpları yaşadığı
şeklindedir. Bunun doğru olup olmadığını görebilmek için aşağıdaki tabloda
TL’nin dolara karşı değer kaybını bu grupta yer alan ve bizimle karşılaştırmaya
tabi tutulan ülkelerin para birimlerinin dolara karşı değer kayıplarıyla
karşılaştırmaya tabi tutalım.
1 USD =
|
2013
|
22.11.2017
|
Değişim (%)
|
Hindistan
|
61,845
|
64,9212
|
-5,0
|
Çekya - Korona
|
19,9468
|
21,6951
|
-8,8
|
Endonezya - Rupi
|
12,261
|
13,523
|
-10,3
|
Polonya Zloti
|
3,0167
|
3,5872
|
-18,9
|
G. Afrika -
|
10,5304
|
13,9323
|
-32,3
|
Brezilya - Real
|
2,3765
|
3,2507
|
-36,8
|
Meksika - Pezo
|
13,0563
|
18,817
|
-44,1
|
Rusya - Ruble
|
32,5794
|
58,8491
|
-80,6
|
Türkiye - TL
|
2,1549
|
3,9500
|
-83,3
|
TL Hariç Ortalama
|
-29,6
|
Tabloya göre bu ekonomiler
arasında 2013 yılından bu yana en büyük değer kaybını yaşayan para birimi yüzde
83,3 kayıpla TL olmuş görünüyor. TL’yi yüzde 80,6 kayıp ile Ruble ve yüzde 44,1
kayıpla Pezo (Meksika) izliyor.
TL’nin son beş yıldaki değer
kayıplarının birçok nedeni var. Bunların içinde ekonomik nedenler olduğu kadar
siyasal nedenler, dış politika nedenleri ve jeopolitik nedenler de var.
Bunların bir bölümü Türkiye’nin kendi yaklaşımlarından, tavırlarından ve
hatalarından kaynaklanıyor bir bölümü de bizim dışımızdaki nedenlere dayanıyor.
TL’nin Son Birkaç Gündeki Değer Kaybının Nedenleri
Bundan bir ay önce 22 Ekim
2017’de USD / TL Kuru 3,71 idi. Bu yazıyı kaleme aldığım sırada kur 3,95’in üzerinde
seyrediyordu. Yani son bir aydaki değer kaybı yüzde 6,5’e ulaşmış bulunuyor.
Yılbaşından bu yana oluşan yüzde 12 dolayındaki değer kaybının yarıdan fazlası son
bir ayda ortaya çıkmış görünüyor.
Son beş yıldaki değer kaybını
yapısal reformların yapılmaması, cari açığın yeniden yükselişe geçmesi, Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) para politikasını bağımsız olarak
yürütememesi, kamu açıklarının yeniden artmaya başlaması, enflasyonun düşürülememesi,
işsizliğin çözülememesi, dış dünyayla olumsuz bir dış politika ilişkisine
girilmiş olması gibi nedenlerle açıklamamız mümkün. Bunlara ek olarak son bir
ayda öteden beri gündemde olan bir olayda önemli gelişmeler olduğuna ilişkin
söylentilerin ortaya çıkması da değer kaybında etkili olmaya başladı. ABD’de,
tutuklu bulunan işadamı Reza Zarrab’ın sanıklıktan çıkarılarak tanık konumuna
getirildiği, bu çerçevede İran’a uygulanan ambargonun delinmesine yol açan
işlemlerde Türkiye’de işbirliği yaptığı kişi ve kurumlarla ilgili ifade verdiği
ve bazı Türk bankalarına bu işlemlere aracılık ettikleri için yaptırımlar
uygulanacağı bu söylentilerin en önemlilerini oluşturuyor. TL’nin son
günlerdeki değer kaybının ardında asıl olarak bu söylentiler yatıyor.
TCMB’nin Aldığı Önlemler ve
Yeterliliği
Son günlerde TL’de ortaya
çıkan hızlı değer kaybı karşısında TCMB beş önlem aldı. İlk olarak yabancı para
zorunlu karşılıklarda uygulanan rezerv opsiyon mekanizmasında bütün dilimlerde
5’er puanlık indirim yaptı. TCMB bu yolla 5,3 milyar TL’yi piyasadan çekerek
1,4 milyar doları bankaların kullanımına bırakacak kapıyı açmış oldu. Böylece
piyasada dövizi bollaştırarak kurları bu yolla denetlemeyi hedefledi.
İkinci olarak Şubat 2018’e
kadar vadesi dolacak olan ihracat ve döviz kazandırıcı hizmetlere ilişkin reeskont
kredilerinin geri ödemelerinin, Dolar için 3,70, Euro için 4,30, Sterlin için
4,80 kuru kullanılarak Türk lirası olarak yapılabilmesine olanak tanıdı. Bu
yolla bir çeşit kur garantisi vermiş oldu.
Üçüncü olarak TL uzlaşmalı vadeli
döviz satım ihaleleri açmaya başladı. TCMB, bu yolla vade tarihinde oluşacak
kurla işlem tarihi arasındaki kurun farkını TL cinsinden ödeyeceğini (ya da
duruma göre tahsil edeceğini) açıklayarak bir çeşit garanti kur garantisi sağlamış
oldu.
Dördüncü olarak TCMB, Bankalararası
Para Piyasası’nda bankaların borç alabilme limitlerini 22 Kasım 2017 tarihinden
geçerli olmak üzere gecelik vadede yapılan işlemler için sıfıra düşürdüğünü
açıkladı. TCMB, aynı tarihten geçerli olmak üzere gün içi limit işlemleri için
bankalara tanınan limitleri iki katına yükseltti. TCMB, bu yolla bankaların
likidite ihtiyaçlarını gün içinde gidermelerini sağlamaya yönelik bir
düzenlemeyle likiditeyi denetim altına almayı hedefledi.
Son olarak TCMB, 22 Kasım
2017’den başlamak üzere, yüzde 9,25 faiz oranlı gecelik borç verme uygulamasını
sıfırlayarak askıya aldığını ve bundan böyle bankaları fonlamada yalnızca yüzde
12,25 faiz oranlı geç likidite penceresinden borç vermek imkânını kullanacağını
açıkladı. Bu durumda TCMB’nin ortalama faizi ile geç likidite penceresi faiz
oranı yüzde 12,25 oranında buluşmuş ve faiz tek faize inmiş oldu.
TCMB’nin aldığı ilk dört önlem kur
üzerinde bir miktar etkili olsa da bu etki yeterli düzeyde olmadı. Daha
önemlisi bu önlemlere karşın gösterge faiz artmaya devam etti. Kur üzerinde düşürücü etki akşam üzeri bir yandan Dolar Endeksinin düşmesi bir yandan da TCMB'nin faizi yüzde 12,25'e yükseltmesiyle ortaya çıktı.
TCMB Ne Yapmalı?
TCMB, dünyadaki benzerlerinden
farklı olarak uzunca bir süredir heterodoks para politikası diyebileceğimiz bir
politika uyguluyor. Bu politikanın zorunlu karşılıklara rezerv opsiyon
mekanizması uygulamak, farklı yaklaşımlar altında kur garantisi vermek, geç
likidite penceresi imkânını normal bir imkân gibi kullanmak gibi alışılmış para
politikası araçlarından farklı parçaları var. Buna karşılık bu politikanın en
önemli parçası faiz politikası. Ortodoks para politikası uygulayan merkez
bankalarının genellikle politika faizi olarak adlandırılabilecek bir faizi
varken TCMB uzunca bir zaman önce başlattığı bir uygulama ile birden fazla faiz
uygulayarak bankalara fon sağlama yolunu seçti. Bu uygulamada gecelik, haftalık
borç verme imkânları ve faizleri söz konusuydu. Bunların yanı sıra bir de
merkez bankacılığında günlük olarak çeşitli nedenlerle hesaplarını denk duruma
getiremeyen bankalara gecelik olarak borç vermeyi sağlayan geç likidite
penceresi vardı. TCMB, bu yıl, geç likidite penceresini normal fonlama
mekanizması olarak kullanmaya başladı ve zaman içinde bu mekanizma temel
fonlama mekanizması halini aldı. Düne kadar gecelik borç verme imkânıyla
birlikte kullandığı geç likidite penceresi imkânını bugünden başlayarak artık
tek fonlama imkânı haline getirmiş bulunuyor. Yani bugünden itibaren TCMB’nin politika
faizi artık geç likidite penceresi imkânını kullanarak verdiği borcun faizi
olan yüzde 12,25’dir.
TCMB heterodoks para
politikası uyguladığına göre faizi daha esnek bir araç olarak kullanmalı ve
böyle bir çerçeveyle politika faizi uygulamasına geri dönmelidir. Para
Politikası Kurulu kararıyla halen yüzde 9,25 olan politika faizini yüzde 9,25
ile yüzde 15 arasında belirlemeli ve bu aralıkta gelişmelere göre günlük faiz
uygulamalıdır. Bu yapılırsa geç likidite penceresi uygulamasını da geleneksel
işlevine döndürmek mümkün olacaktır.
Böyle bir düzenlemenin kuru da
piyasa faizini de ciddi biçimde denetim altına alacağını düşünüyorum.
Not: Faiz artırımı ağrısı olan bir hastanın ağrısını geçici olarak dindirmek amacıyla ağrı kesici vermeye benzer. Ağrıyı yaratan asıl nedenler bulunup onların tedavisine girişilmediği sürece hastalığın tedavisi mümkün olmaz.
Not: Faiz artırımı ağrısı olan bir hastanın ağrısını geçici olarak dindirmek amacıyla ağrı kesici vermeye benzer. Ağrıyı yaratan asıl nedenler bulunup onların tedavisine girişilmediği sürece hastalığın tedavisi mümkün olmaz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026188 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.