Bir Şehir Efsanesi: Merkez Bankası'nın Sahibi Kim?
Merkez Bankası’nın Sahipliği Meselesi
Son yıllarda şehir efsanelerinin
sayısında artış var. Giderek bilimden uzaklaşan insanlar, kulaktan duyma dedikodulara
inanarak ve bu duyduklarını sanki araştırmış da bulmuş gibi birbirlerine
anlatarak sürekli şehir efsaneleri üretilmesine alet oluyor. Son zamanların
yaygın şehir efsanelerinden birisi de Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın
(TCMB) hisselerinin çoğunun yabancılarda olduğu ve dolayısıyla Merkez
Bankası’nın onların etkisinde karar aldığı safsatası. Bu şehir efsanesini
çökertmek için incelemeye Osmanlı’dan başlamamız gerekiyor.
1856 yılında İngiltere Kraliçesi
Victoria’nın fermanıyla merkezi Londra’da bulunan İngiliz sermayeli Ottoman
Bank (Osmanlı Bankası) kuruldu. Bir süre sonra Osmanlı devlet bankası
işlevlerini görmeye başlayan Banka 1863 yılında ilk Osmanlı banknotlarını
çıkarmaya başladı. Aynı yıl İngiliz-Fransız ortaklığı şeklinde yeniden örgütlendirildi
ve Bank-ı Osmani-i Şahane (Osmanlı Bankası) adıyla Osmanlı İmparatorluğu’nun
merkez bankası konumuna geldi. Böylece Osmanlı İmparatorluğu’nun parasını adı
Osmanlı olan ama aslında İngiliz ve Fransız ortak sermayesine dayanan bir banka
basar ve tedavüle sokar oldu.
Cumhuriyetin kurulması sonrasında
milli bir merkez bankası kurulması çalışmalarına başlandı. Bu çalışmaların
sonucunda 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu 30 Haziran 1930
tarihinde yürürlüğe girdi. Böylece Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, sermayesi
yabancılara ait olan Osmanlı Bankası’nın yerine devletin merkez bankası olarak
faaliyete başladı. Osmanlı Bankası ise Türkiye’de faaliyette bulunan bir ticari
banka statüsüne geçmiş oldu. Bir anonim şirket statüsü taşıyan Merkez
Bankası’nın sermayesi kuruluşunda 150.000 hisseden oluşuyordu. Bu hisselerin en
çok 15.000 adedi yani yüzde 10’u milli bankalar dışında kalan diğer bankalarla
imtiyazlı şirketlerin elinde bulunabiliyordu.
Halen yürürlükte bulunan Merkez
Bankası kuruluş kanunu 14 Ocak 1970 tarihli ve 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet
Merkez Bankası Kanunu’dur. Bu kanunun 5 ila 11. maddeleri Banka’nın sermaye
yapısını ve hisse senetlerini düzenliyor. Bir anonim şirket olarak kurulmuş
olan TCMB, 250.000 adet hisseye bölünmüş olan 25.000 TL'lik bir sermayeye sahip
bulunuyor. Bu 250.000 adet hisse senedi (A), (B), (C) ve (D) olmak üzere dört
sınıfa ayrılıyor.
2016 yılsonu itibariyle TCMB
sermayesinin yüzde 55,12’sini temsil eden (A) sınıfı hisse senetleri Hazine’nin
elindedir (yasa gereği Hazine’nin elinde bulunacak hisse senetlerinin oranı
toplam sermayenin yüzde 51’inden aşağıya düşemez.)
Sermayenin yüzde 25,76'sını temsil
eden (B) sınıfı hisse senetlerinin 25,74'ü Türkiye'de faaliyette bulunan milli bankaların
elindedir (bunlardan bazılarının yabancı ortakları olmakla birlikte bu durum
onların milli banka sıfatına etki yapmamaktadır.) Bu hisselerin yüzde 0,02'si yabancı bir bankanın Türkiye'deki bankasına aittir.
Sermayenin yüzde 0,003’ünü temsil
eden (C) sınıfı hisse senetleri milli bankalar dışında kalan diğer bankalarla
imtiyazlı şirketlerin elindedir (yasa gereği bu gruba ait olacak hisse
senetlerinin toplamı, 15.000 hisseyi geçemez.)
Sermayenin yüzde 19,12’sini
temsil eden (D) sınıfı hisse senetleri ise Türk ticaret kuruluşları ile ve Türk
vatandaşı olan gerçek ve tüzel kişilerin elindedir.
Bütün bu hisselerin dökümü ekte
ayrıntılı olarak gösteriliyor.
TCMB yasasında hiç kimseye,
hiçbir hisse sahibine veya hisse grubuna yönetimde, karar mekanizmalarında, oy
hakkında ya da başka herhangi bir konuda ayrıcalık tanıyan bir hüküm yer
almıyor.
Yasadaki düzenlemeye göre Merkez
Bankası’nın yüzde 49’dan fazla hissesi hiçbir zaman Hazine dışında birisinin
eline geçemiyor. Yabancıların 2016 yılsonu itibariyle sahip olduğu (C) grubu
hisselerinin toplamdaki payı yüzde 0,003 oranında bulunuyor. Yabancıların sahip
olabilecekleri en çok hisse de yine yasa maddesine göre 15.000 hisseyi yani
toplam içinde yüzde 6'yı geçemiyor. Öte yandan ekteki tabloya göre 2016
yılı itibariyle milli bankalar dışında kalan bankalarla imtiyazlı şirketlere
ait olan (C) sınıfındaki yüzde 0,003 oranındaki hisseler de Hazine’ye geçmiş
görünüyor.
Demek ki yabancıların Merkez
Bankası hisselerini, kararlara etkili olacak şekilde ele geçirmesi gibi bir
mesele söz konusu olmadığı gibi bu yasa maddeleri değiştirilmediği sürece de
söz konusu olmayacaktır.
Özetle söylemek gerekirse
hisseleri yabancılara ait olan banka, Osmanlı İmparatorluğu’nun merkez bankası
görevini gören ve Cumhuriyetin ilk yıllarında da var olan Bank-ı Osmani-i
Şahane idi. Bank-ı Osmani-i Şahane, Osmanlı İmparatorluğu’nun merkez bankası
gibi görünse de yabancı sahipliği altında ve onların talimatları doğrultusunda
çalışıyordu. 1930 yılında kurulup faaliyete geçmiş olan Türkiye Cumhuriyet
Merkez Bankası milli sermayeli bir bankadır, sermayesinde söz sahibi olan da
Türklerdir.
Türkiye Cumhuriyet Merkez
Bankası Unvanındaki Cumhuriyet Kelimesinde Niçin i Harfi Yoktur?
Çokça sorulan ve tam olarak
yanıtlanmadığı sürece hakkında şehir efsaneleri üretilen konulardan birisi de
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası unvanında yer alan Cumhuriyet ifadesinin
niçin Cumhuriyeti biçiminde olmadığı sorusudur.
Kuruluş yasa tasarısı Türkiye
Büyük Millet Meclisine gönderildiğinde Merkez Bankası’nın unvanı tasarıda
Cumhuriyet Merkez Bankası olarak yer almıştı. Cumhuriyetin kurucu kadroları,
önceki dönemden ayrı bir yapı olduğunu vurgulamak için birçok kurumun veya
unvanın başına Cumhuriyet ibaresini koymuşlardır. Mesela Cumhuriyet Savcısı
böyle bir unvandır. Yasa tasarısının Türkiye Büyük Millet Meclisi İktisat
Encümeninde görüşülmesi sırasında Banka’nın uluslararası görüşmeler ve
yazışmalar sırasında hangi ülkenin merkez bankası olduğunun bir bakışta
anlaşılamaması olasılığı gündeme gelmiş ve uzun tartışmalardan sonra başına
Türkiye ibaresi eklenmesine karar verilmiştir. Bu ekleme sonucunda bankanın
Türkiye Cumhuriyetine ait olduğu bir bakışta görülebilecek duruma gelmekle
birlikte bankanın merkezi yönetimden bağımsız bir kurum olduğunu da vurgulamak
amacıyla Türkiye Cumhuriyeti ibaresinin konulması yerine Cumhuriyet ibaresinin
olduğu gibi bırakılarak başına Türkiye ibaresinin konulması
kararlaştırılmıştır. Bunun sonucu olarak da bankanın unvanının Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankası olması kararlaştırılmıştır.
İki türlü para vardır: Kâğıt para
ve madeni para. Madeni para günümüzde önemini büyük ölçüde kaybetmiş bulunuyor.
Merkez bankalarının henüz var olmadığı dönemlerden beri var olan ve hükümdara
ait olan madeni para basma yetkisi birçok ülkede olduğu gibi sembolik olarak
Hazine’de veya ona bağlı Darphanede kalmıştır. Buna karşılık kâğıt para basma
ve dolaşıma çıkarma yetkisi yasal düzenlemelerle merkez bankalarına
verilmiştir. Bizde madeni para Hazine Müsteşarlığı’na bağlı Darphane ve Damga
Matbaası Genel Müdürlüğü tarafından basılır ve dolaşıma sürülür. Kâğıt paralar
ise Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından kendisine bağlı Banknot
Matbaasında bastırılır ve Merkez Bankası tarafından dolaşıma sürülür.
Hazine Müsteşarlığı ve bağlı
kuruluşu olan Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü merkezi yönetimin
birer parçası oldukları için merkezi yönetimden bağımsız değildirler. O nedenle
madeni paralarda Türkiye Cumhuriyeti ibaresi yer alır. Buna karşılık Merkez
Bankası bağımsız bir kurum olduğu için onun tarafından bastırılan kâğıt
paralarda Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ibaresi yer alır.
Ek: Türkiye Cumhuriyet Merkez
Bankası Sermayesinde Hisselerin Dağılımını Gösteren Tablo (Kaynak: Sayıştay’ın 2016 Yılına
İlişkin TCMB Denetim Raporu, sayfa 34)
Hisselerin büyük çoğunluğuna
(yüzde 88) sahip hissedar bilgilerinin dışında kalan hissedarların isimleri temel
ilke olarak Anayasanın 20'nci maddesinde güvence altına alınan özel yaşamın
gizliliği kapsamında değerlendiriliyor ve o nedenle üçüncü kişilere açıklanmıyor.
Ek 2: TCMB’nin Kâr Dağıtım İlkeleri
Merkez Bankası’nın 25.000 TL
tutarındaki sermayesi 250.000 hisseye bölündüğü için hisse değeri 10 Kuruş ediyor.
Kâr dağıtımına ilişkin esaslar Merkez
Bankası Kanunu'nun 60'ıncı maddesinde düzenlenmiş bulunuyor. Bu maddeye göre Merkez
Bankasının pay sahiplerine, sahip oldukları hisse senetlerinin nominal
değerleri üzerinden % 6 oranında ilk kâr payı, Genel Kurulca onaylanması halinde
yine hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden en çok % 6 oranında ikinci
kâr payı olmak üzere en fazla % 12 kâr payı dağıtılıyor. Bu durumda nominal
değeri 10 Kuruş (On Kuruş) olan bir adet Merkez Bankası hisse senedine ödenecek
kâr payı (brüt) 1,2 Kuruş ediyor. Kâr paylarının tahsilinde, 5 yıllık zaman
aşımı süresi olduğu için bu süre içinde tahsil edilmemiş kâr payları, Merkez
Bankası tarafından Devlete devrediliyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026245 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.