Son 16 Yıl ve 2018 Falı
2001 Krizi ve Sonrası
2001 krizi, Türkiye ekonomisinin
yaşadığı önemli krizlerden birisidir. 2000 yılı sonundan krizin olduğu 2001
yılı sonuna ve 2002 yılı sonuna kadar ekonomide şöyle bir gelişme yaşanmıştır
(veriler için kaynak: IMF, veri tabanı.)
Makro
Göstergeler
|
2000
|
2001
|
2002
|
GSYH
(Cari fiyatlarla, USD)
|
273,1
|
200,3
|
238,3
|
Büyüme
Oranı (%)
|
6,6
|
-5,9
|
6,4
|
Kişi
Başına Gelir (USD)
|
4.219
|
3.053
|
3.589
|
İşsizlik
Oranı (%)
|
6,0
|
7,8
|
9,8
|
Enflasyon
(%)
|
39,0
|
68,5
|
29,7
|
USD/TL
Kuru
|
675.004
|
1.453.615
|
1.311.636
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
-8,4
|
-11,8
|
-11,4
|
Kamu
Borç Stoku / GSYH (%)
|
51,6
|
76,1
|
72,0
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
-3,6
|
1,9
|
-0,3
|
2001 krizi sonucunda 2000 yılında
yüzde 6,6 olan büyüme oranı yüzde 5,9’luk bir küçülmeye dönüşmüş, GSYH’de yüzde
26,7 ve kişi başına gelirde yüzde 27,6 düşüş yaşanmıştır. İşsizlik oranı bu
büyük çöküşten etkilenerek artmış, buna karşın yüzde 7,8 gibi kabul edilebilir
sayılabilecek bir düzeyde kalmaya devam etmiştir. Enflasyon 30 puana yakın bir
artışla yüzde 68,5’a yükselerek denetimden çıkmıştır. Bozuk olan bütçe dengesi
iyice bozulmuş, GSYH’ye oranı yüzde 12’ye yaklaşmış bunun sonucunda kamu borç
stokunun GSYH’ye oranı da yüzde 52’den yüzde 76’ya fırlamıştır. USD/TL kuru
neredeyse 2 kat artmış, bunun sonucu olarak ihracat artarken ithalat düşmüş ve
cari denge kriz yılında fazla vermiştir.
Türkiye, kriz sonrasında, IMF
desteğinde, Güçlü Ekonomiye Geçiş Programını uygulamaya sokmuştur. Ertesi yıl
ekonomide toparlanma başlamıştır. Bu toparlanmayı tabloda 2002 yılı
verilerinden görmek mümkündür. 2002 yılında önceki döneme göre kötüye giden tek
gösterge işsizlik oranıdır.
AKP’den Önce Türkiye
Ekonomisi Gelişmekte Olan Dünyanın Neresindeydi?
Aşağıdaki tablo, AKP’den önceki
dönemde Türkiye’nin içinde bulunduğu gelişmekte olan ülkeler (GOÜ) kategorisi
ile karşılaştırılmasını sunuyor (veriler için kaynak: IMF, veri tabanı ve www.hazine.gov.tr.)
Makro
Göstergeler
|
TR 2000
|
GOÜ 2000
|
TR 2002
|
GOÜ 2002
|
Büyüme
Oranı (%)
|
6,6
|
5,8
|
6,4
|
4,6
|
Kişi
Başına Gelir (SAGP,USD)
|
4.219
|
4.281
|
3.589
|
4.660
|
Enflasyon
(%)
|
39,0
|
8,2
|
29,7
|
6,7
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
-8,4
|
-1,6
|
-11,4
|
-3,5
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
-3,6
|
1,4
|
-0,3
|
1
|
Dış
Borç / GSYH (%)
|
43,6
|
34,5
|
54,8
|
35,8
|
Türkiye’nin ekonomik büyümesi
kriz yılı öncesinde de sonrasında da GOÜ ortalamasının üzerinde görünüyor.
Satınalma gücü paritesine (SAGP) göre kişi başına gelir Türkiye’de kriz
öncesinde GOÜ ortalamasıyla neredeyse aynı iken krizden sonra GOÜ ortalamasının
aşağı yukarı dörtte üçü düzeyine gerilemiş durumdadır. Bütün öteki
göstergelerde Türkiye, GOÜ ortalamasından oldukça uzaklarda kalmış görünüyor.
AKP 2002 sonunda iktidara
geldiğinde kriz nedeniyle çökmüş ama sonrasında Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı
ve IMF’nin maddi desteğiyle toparlanma yoluna girmiş bir ekonomi devraldı.
AKP’nin İlk Döneminde (2003
– 2010) Ekonomi
AKP’nin 16 yıllık iktidar süresi
iki farklı dönemi içeriyor. İlk dönem 2003 – 2010 yılları arasını kapsayan ve
ekonominin toparlanmaya yöneldiği dönemdir. Bu döneme ilişkin temel
makroekonomik göstergeler aşağıdaki tabloda yer alıyor (veriler için kaynak:
IMF, veri tabanı.)
Makro
Göstergeler
|
2002
|
2003
|
2004
|
2005
|
2006
|
2007
|
2008
|
2009
|
Ortalama
|
GSYH
(Milyar USD)
|
238,3
|
311,9
|
404,9
|
501,2
|
550,8
|
675
|
764,6
|
644,5
|
|
Büyüme
(%)
|
6,4
|
5,6
|
9,6
|
9
|
7,1
|
5
|
0,8
|
-4,7
|
4,9
|
KB
Gelir (USD)
|
3.589
|
4.643
|
5.952
|
7.278
|
7.899
|
9.563
|
10.692
|
8.882
|
|
Enflasyon
(%)
|
29,7
|
18,4
|
9,4
|
7,7
|
9,7
|
8,4
|
10,1
|
6,5
|
12,5
|
İşsizlik
(%)
|
9,8
|
9,9
|
9,7
|
9,5
|
9
|
9,2
|
10
|
13,1
|
10,0
|
Bütçe
Dengesi/GSYH (%)
|
-3,5
|
-7,6
|
-4,2
|
-0,8
|
-0,7
|
-1,9
|
-2,7
|
-5,9
|
-3,4
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
1,0
|
-2,4
|
-3,5
|
-4,2
|
-5,7
|
-5,5
|
-5,2
|
-1,8
|
-3,4
|
AKP, ilk 8 yılında GSYH’yi [(644,5
– 238,3) / 238,3 x 100] yüzde 170,5 ve kişi başına geliri de [(8.882 – 3.589) /
3.589 x 100] yüzde 147,5 artırmayı başarmıştır. Buna karşılık dönemin son yılı
olan 2009’da GSYH ve dolayısıyla kişi başına gelir ciddi bir düşüşle
karşılaşmıştır.
Tabloya göre AKP, dönem boyunca
yüzde 4,9’luk bir büyüme ile potansiyel büyümeyi yakalamış. Enflasyon
ortalamasını yüzde 12,5 ve işsizliği de yüzde 10 gibi yüksek oranlardan aşağıya
çekememiştir. Bütçe dengesinde ve cari dengede yüksek sayılmayacak bir
ortalamayı yakalamıştır.
AKP’nin İkinci Döneminde (2010 – 2017) Ekonomi
İkinci dönem 2010 – 2017 yılları
arasını kapsıyor. Ekonomide ivmenin yitirildiği ve göstergelerin bozulmaya
yöneldiği bu döneme ilişkin temel makroekonomik göstergeler aşağıdaki tabloda
yer alıyor (veriler için kaynak: IMF, veri tabanı.)
Makro
Göstergeler
|
2010
|
2011
|
2012
|
2013
|
2014
|
2015
|
2016
|
2017
|
Ortalama
|
GSYH
(Milyar USD)
|
772,3
|
832,5
|
873,7
|
950,3
|
934,1
|
859,5
|
863,4
|
849,5
|
|
Büyüme
(%)
|
8,5
|
11,1
|
4,8
|
8,5
|
5,2
|
6,1
|
3,2
|
7,4
|
6,9
|
KB
Gelir (USD)
|
10.476
|
11.141
|
11.553
|
12.395
|
12.022
|
10.915
|
10.817
|
10.512
|
|
Enflasyon
(%)
|
6,4
|
10,5
|
6,2
|
7,4
|
8,2
|
8,8
|
8,5
|
11,9
|
8,5
|
İşsizlik
(%)
|
11,1
|
9,1
|
8,4
|
9
|
9,9
|
10,3
|
10,9
|
11,0
|
10,0
|
Bütçe
Dengesi/GSYH (%)
|
-3,4
|
-0,7
|
-1,8
|
-1,5
|
-1,4
|
-1,3
|
-2,3
|
-2,3
|
-1,8
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
-5,8
|
-8,9
|
-5,5
|
-6,7
|
-4,7
|
-3,7
|
-3,8
|
-5,5
|
-5,6
|
AKP, ikinci 8 yılında GSYH’yi [(849,5
– 772,3) / 772,3 x 100] yüzde 10 artırabilmiş, kişi başına gelirin artışı ise [(10.512
– 10.476) / 10.476 x 100] yüzde 0,3 gibi çok düşük bir düzeyde kalmıştır.
Tabloya göre AKP, dönem boyunca
yüzde 6,9’luk bir büyüme ile potansiyel büyümeyi oldukça geçmiş görünüyor. AKP,
dönem ortalaması olarak enflasyon ortalamasını yüzde 8,5’a indirmiş olsa da son
yılın enflasyonu yüzde 12’ye ulaşmıştır. İşsizlik ise bir önceki dönemle aynı
düzeyde kalmıştır. Bütçe dengesinde önemli bir düşüş sağlanırken cari denge
bozulmaya devam etmiştir.
Dönemin en önemli sorunu artan cari
açıkla sağlanan yüksek oranlı büyümeye karşın GSYH’nin, kişi başına gelirin
gerilemesi ve işsizliğin düşürülememesidir.
AKP’nin Ekonomi Yönetiminde
İki Döneminin Karşılaştırılması
AKP’nin yukarıda iki döneme
ayırarak ele aldığımız 16 yıllık iktidarının ekonomik sonuçlarını bu iki döneme
bakarak topluca karşılaştırırsak şu sonuçlara varırız.
2002 - 2009
|
2010 - 2017
|
|
GSYH
Dönem Başı ve Sonu Farkı (%)
|
170,5
|
10,0
|
Kişi
Başına Gelir Dönem Başı ve Sonu Farkı (%)
|
147,5
|
0,3
|
Büyüme
(%)
|
4,9
|
6,9
|
Enflasyon
(%)
|
12,5
|
8,5
|
İşsizlik
(%)
|
10,0
|
10,0
|
Bütçe
Dengesi/GSYH (%)
|
-3,4
|
-1,8
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
-3,4
|
-5,6
|
Özelleştirme
Geliri (Milyar USD)
|
30,7
|
30,3
|
Dış
Borç Stoku Artışı (Milyar USD)
|
139,3
|
184,1
|
AKP yönetiminde ekonomide büyüme
ikinci dönemde potansiyelin (yüzde 5) oldukça üzerinde (yüzde 6,9) artmış,
enflasyon yüksek düzeyde olmasına karşın gerilemeye devam etmiş (yüzde 8,5),
bütçe açığı düşmüş (yüzde 1,8) onun yerini alan cari açığın artışı devam
etmiştir (yüzde 5,6. Büyümede potansiyelin oldukça üzerine çıkılmasına karşılık
işsizlikte herhangi bir olumlu gelişme sağlanamamıştır. Bunlara ek olarak en
önemli gelişme GSYH ve kişi başına gelirde görülmüş, ilk dönemdeki başarının,
bu kadar yüksek büyüme oranlarına karşın, tekrarlanmak bir yana yanına bile
yaklaşılamamıştır. AKP, ilk 8 yılında GSYH’yi yüzde 170,5, kişi başına geliri
yüzde 147,5 artırmayı başardığı halde ikinci 8 yılında GSYH’yi yüzde 10, kişi
başına geliri ise yüzde 0,3 artırabilmiş görünüyor. Bunun temelinde yatan en
önemli neden TL’de yaşanan dış değer kaybıdır. İlk 8 yılsonunda Dolara karşı
TL’nin değer kaybı 0,3 puan olurken, ikinci 8 yılsonunda 2,2 puan olmuştur. Bu
büyük değer kaybı TL ile hesaplanan GSYH ve kişi başına gelirin Dolara
çevrilirken büyük kayıp yaşamasından kaynaklanmaktadır.
İlk dönemde özelleştirilen kamu
işletmelerinin satışından 30,7, dış borçlanma artışından 139,3 milyar Dolar
olmak üzere toplam 170 milyar Dolar, ikinci dönemde özelleştirmeden 30,3, dış
borçlanma artışından 184,1 milyar Dolar olmak üzere toplam 214,4 milyar Dolar
ek kaynak girişi sağlanmıştır. Bir başka deyişle bu tür kaynak girişi ikinci
dönemde 30,3 milyar Dolar fazla olmasına karşın bu artış da ivme kaybını
durduramamıştır.
2018 Yılında Ekonominin Durumu
Orta Vadeli Programa göre 2018
yılında GSYH 3.446 milyar TL (923 milyar USD) olacağı tahmin edilmektedir.
Programda USD/TL kuru yer almasa da TL cinsi GSYH’yi Dolar cinsi GSYH’ye
böldüğümüzde ortalama Dolar/TL kurunun 3,73 olarak alındığını
hesaplayabiliyoruz. 2018 yılına 3,78’lik kurla başladığımıza göre ortalama
kurun 3,73 olması için 2018 yılsonu kurunun 3,68 olması gerekiyor. Böyle bir
şey bugünkü kurlarla mümkün değil. 2018 yıllık ortalama kurunun iyimser bir
bakış açısıyla 4,10 olması halinde GSYH Dolar cinsinden 840 milyar Dolar
dolayında çıkacak demektir.
2018 yılının Mayıs ayı itibariyle
eldeki ekonomik veriler, gidişattan yola çıkarak tahminlere göre şöyle bir
tablo ortaya koymaktadır:
Makroekonomik
Göstergeler
|
2018
|
Açıklama
|
Büyüme
(%)
|
4,5
|
Tahmin
|
Enflasyon
(%)
|
12,0
|
Tahmin
|
İşsizlik
(%)
|
12,0
|
Tahmin
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
-2,5
|
Tahmin
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
-7,0
|
Tahmin
|
Dış
Borçlar / GSYH (%)
|
53,3
|
Mayıs itibariyle gerçekleşme
|
Dış
Finansman Gereği (Milyar USD)
|
235,0
|
Tahmin
|
2
Yıllık Gösterge Tahvil Faizi (%)
|
16,1
|
Mayıs itibariyle gerçekleşme
|
TCMB
Faizi (%)
|
13,5
|
Mayıs itibariyle gerçekleşme
|
Brent
Petrol (USD/Varil)
|
77,7
|
Mayıs itibariyle gerçekleşme
|
Mart ayı itibariyle 12 aylık cari
açık 55 milyar Dolar olduğuna göre yukarıda değindiğimiz düzeltilmiş Dolar
cinsinden GSYH’yi esas alırsak cari açık şimdiden yüzde 6,5 dolayında demektir
ki bu da bizim yüzde 7’lik yılsonu cari açık tahminimizi haklı kılar. Bu
dengeyi Brent petrolün fiyatında yaşanan beklenti üstü artışlar da olumsuz
etkilemektedir.
Bu tablo ağır bir tablodur. Bu
ekonomik tablodan sağlıklı bir ekonomik yapıya dönmek pek kolay bir iş
değildir.
Sonuç ve Değerlendirme
AKP, krize girmiş bir
ekonomiyi, toparlanmaya yönelmiş bir kemer sıkma programı uygulamaya konduktan sonra
devraldı. Türkiye, kriz sonrası girdiği IMF programıyla birlikte bankacılık
reformunu ve mali disiplini sağlama önlemlerini uygulamaya sokmuştu. Bir başka
ifadeyle krizin bozduğu ekonomik konjonktür tersine dönmeye başlamıştı. AKP,
böyle bir ekonomik ortamda iktidarı aldı ve IMF programını sonuna kadar
bozmadan uyguladı. Türkiye ekonomisi bu dönemde hızlı bir çıkış yakaladı. 2008
Mayıs ayında IMF programı bittikten bir süre sonra küresel kriz çıktı. Bundan
sonraki dönemde Türkiye, ekonomi politikasında hatalar yapmaya başladı ve
ekonomi giderek sorunları biriktirmeye yöneldi.
AKP’nin ilk dönemdeki başarısı
büyük ölçüde “az söz, çok icraat” ilkesini ekonomi uygulamalarına sokmasından geçiyordu.
İkinci dönemdeki başarı kaybının bir nedeni bu ilkeyi tam tersine çevirmesiyle
ortaya çıktı. Ekonomi alanında çoğu kez gerçeklere ters, yatırımcıyı ürkütecek
yanlış adımlar atıldı, açıklamalar yapıldı. Uğraşılacak sorunların yanlış
belirlenmesi (enflasyon yerine faiz), yanlış yatırım politikası (sanayi ve
yüksek teknolojili üretim yerine inşaat), ekonomi politikasının yanlışlığı
(belirsiz para politikası ve gevşek maliye politikası karması) gibi nedenler bu
ilke değişimine eklenince ivme kaybı ve bozulma kaçınılmaz oldu.
Önümüzde bir seçim var. Bu
seçimden bir süre sonra da yerel seçimler var. Dolayısıyla seçim ekonomisi 24
Haziran’da bitmeyecek. Önümüzdeki bir yıl içinde Türkiye'nin bulması gereken dış finansman miktarının 235 milyar Dolar dolayında olduğunu da dikkate alınca Türkiye ekonomisini çok zor ve
sıkıntılı bir dönemin beklediğini söylemek gerçekçi olur.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026284 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.