Kur - Enflasyon Kısır Döngüsü
Ekonomi açısından kısır döngü; fiyatların
ve ücretlerin birbirlerini etkileyerek sürekli yükseldikleri piyasa durumunu
ifade etmek için kullanılıyor. Kanımca bu tanım doğru ama yeterli değil. Daha
genel bir tanım olarak; birbirini olumsuz şekilde etkileyerek sürekli daha
kötüye giden iki veya daha fazla değişkenin durumu biçiminde bir tanım kısır
döngüyü ifade etmekte daha doğru bir yaklaşım olur. Çünkü ekonomide birbirini
olumsuz etkileyen şeyler sadece fiyatlar ve ücretler değil. Mesela kurlar ve enflasyon
ya da riskler ve kurlar da aynı kısır döngüyü yaratabiliyor.
Enflasyon tüketim ve yatırım
harcamalarının yükselmesinden yani talep artışından kaynaklanıyorsa buna talep
enflasyonu deniyor. Enflasyonun kökeninde üretim maliyetlerinin yani üretimde
kullanılan üretim faktörleri ve girdilerin fiyatlarında artış varsa buna da
maliyet (arz) enflasyonu deniyor. Eğer bir ekonomide üretimde kullanılan girdilerin
önemli bir bölümü ithal ediliyorsa o zaman kur artışı da maliyet enflasyonunun en
önemli nedenlerinden birisi konumuna yükseliyor.
Türkiye’de sanayi üretiminde
ithal girdilerin payının yüzde 60 dolayında olduğunu tahmin ediyorum.[i] Bunun
anlamı Türkiye’de üretilen 100 Dolar değerindeki bir malın ortalama olarak 60
Dolarlık bölümünün ithal girdilerden oluştuğudur. Buna göre USD/TL kurunda
ortaya çıkan her 1 TL’lik artış Türkiye’deki üretimin imal giderlerini 0,60 TL
artıracak demektir. Bu artışın fiyatlara yansımaması ve dolayısıyla enflasyonu
artırmaması düşünülemez. Fiyatlarda oluşan artış enflasyonda yükselmeye yol
açtığında bu kez risklerin arttığını düşünen kişi ve kurumlar Dolar taleplerini
artırmaya yönelince kur yeniden yükselmeye başlıyor. Kur yükselince yeniden
maliyet ve fiyat artışları gündeme geliyor ve süreç en baştan tekrar işlemeye
başlıyor.
Buna göre kur atışıyla başlayan
ilk hareketten sonra bu şemadaki gibi işleyen bir kısır döngü içine giriliyor.
Bu kısır döngüden çıkmak için
Merkez Bankası, kurdaki artışı (enflasyonda artışa neden olduğu gerekçesiyle)
durdurmak amacıyla Türkiye’ye giren döviz miktarını artırmayı ve içeriden
dövize yönelik talebi kırmayı hedefleyerek faiz artırımına gidiyor. Buradan
umulan yarar döviz talebinin kırılması ve dolayısıyla kurların önce stabilize
olması sonra da gerilmesi ve dolayısıyla enflasyon yaratıcı baskıların
kaldırılması. Faiz artırılınca ilk ağızda kurlar gerilemeye başlıyor ama bu
gerileme devam etmiyor, bir süre sonra yeniden artışa dönüyor.
Üretici, kur artışının getirdiği maliyet artışını her zaman burada olduğu gibi tamamen tüketiciye yansıtamayabilir (satış fiyatlarına koyamayabilir.) Eğer iç talep yeterince yüksek değilse bu artışların bir bölümü üretici üzerinde kalabilir. O zaman da üretici fiyat artışlarıyla (Yİ - ÜFE endeksi artışı) tüketici fiyat artışları (TÜFE endeksi artışı) arasında farklar oluşmaya başlar. Mesela Haziran ayı verilerine göre Türkiye'de Yİ-ÜFE'deki 12 aylık artış yüzde 23,71 iken TÜFE'deki artış yüzde 15,39'dur.
Bu aşamada sorulması gereken soru
şu: Faiz artırımı normal koşullarda kurlarda stabilizasyon ve dolayısıyla
maliyet kökenli enflasyonda fren etkisi yaratması gerektiği halde niçin
yaratamıyor?
Bu sorunun yanıtı da ülkenin risk
derecesini gösteren CDS primlerindeki[ii]
harekette saklı. Yılbaşında 155 olan CDS primi bugün 300 düzeyinde ise riskleri
artıran bir takım yanlışlar yapılıyor demektir. Bu durumda o riskleri düşürecek
adımları atmadan sürekli olarak faizleri artırmaya yönelmek bir süre sonra
maliyet enflasyonuna faizleri de eklemek anlamına geliyor.
[i] Bu tahminin dayanaklarından birisi
için şu çalışmaya bakılabilir: Türkiye İmalat Sanayiin İthalat Yapısı, TCMB Çalışma Tebliğleri, Mart 2010 Şeref SAYGILI, Cengiz CİHAN, Cihan
YALÇIN, Türknur HAMSİCİ, s.62
[ii] CDS, Credit Default Swap deyiminin kısaltmasıdır. CDS,
bir kişi ya da kuruluşun, kredi sahibinin karşılaşabileceği alacağın ödenmemesi
riskini belirli bir bedel karşılığında üstlenmeyi kabul etmesinin bedelidir. Bu
çerçevede bir anlamda kredi sigortası gibi çalışır. Yunanistan devletinin
borçlanma tahvilini alan bir kurum düşünelim. Bu kurum bu tahvil karşılığında
Yunan devletine belirli bir faiz karşılığında belirli bir süre için kredi
vermiş olur. Vade sonunda tahvili verecek ve anaparasını, birikmiş faiziyle
birlikte geri alacaktır. Diyelim ki bu kurum Yunanistan’ın bu tahvilin bedelini
geri ödeyeceğinden endişe duyuyor olsun. Bu durumda bu kurum bu tahvili CDS
işlemi yapan kuruluşa götürecek ve ona belirli bir bedel ödemek suretiyle Yunan
devletinin vade sonunda ödememesine karşılık CDS şirketinin ödemesi garantisini
satın alacaktır. İşte bu kurumun CDS şirketine ödediği prime CDS primi (risk
primi) deniyor. Bir ülkenin ya da şirketin CDS primi ne kadar yüksekse
borçlanma maliyeti de o kadar yüksek demektir. Çünkü bu prim ister istemez
faize yansımaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026251 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.