Kur, Faiz, Enflasyon Üçlüsü
Prof. Dr. Veysel Ulusoy twitter
hesabından bir şema paylaştı. Önce o şemayı gösterelim.
Bu şemanın altına da şöyle bir
not eklenmişti: Bu üçünden ancak birini sabit tutabilir, kontrol edebilirsiniz.
Diğer ikisi dalgalanmaya bırakılır (yani denetim dışıdır.)
Bu şema ve açıklama ekonomi
biliminde üçlü açmaz (trilemma) diye bilinen hipotezi basit bir şekilde
açıklıyor. Üçlü açmaz hipotezine göre; sermaye hareketlerinin serbestliği,
sabit döviz kuru ve bağımsız para politikası uygulaması aynı anda var olamaz.
Türkiye uygulamasına bu hipotez
çerçevesinde yüzeysel olarak bakarsak; sermaye hareketlerinin herhangi bir
denetime tabi olmadığını, döviz kuru rejiminin dalgalı kur rejimi olduğunu,
faizlerin serbest piyasada arz ve talebe göre belirlendiğini, buna karşılık para
politikasının bağımsız olduğunu ve dolayısıyla Merkez Bankası’nın enflasyon hedeflemesi
uyguladığını görürüz.
Buna karşılık aynı uygulamaya
biraz derinden bakarsak farklı şeyler görürüz. Daha dikkatli baktığımızda sermaye
hareketlerinin serbest olduğunu, döviz kuru rejiminin dalgalı kur rejimi olduğunu,
faizlerin serbest piyasada arz ve talebe göre belirlendiğini, buna karşılık bazı
kamu bankaları aracılığıyla faizler üzerinde geçici olarak ve kısmen baskı
uygulandığını görürüz. Faizler üzerindeki bu geçici ve kısmi baskılamanın üçlü
açmaz hipotezinin öngördüklerinden önemli bir sapma yaratmadığını
söyleyebilecek durumdayız.
Burada asıl üzerinde durulması
gereken konu enflasyonu denetlemekle görevli olan Merkez Bankası’nın para
politikasını bağımsız olarak uygulayıp uygulamadığı meselesidir. Merkez
Bankası, uzunca bir süredir para politikasını enflasyon hedeflemesi çerçevesinde
yürütüyor. Enflasyon hedeflemesi; belirli bir dönem sonu için uygun enflasyon
oranının belirlenmesi ve o orana ulaşılması için para politikası araçlarının
kullanılması demektir. Enflasyon hedeflemesinin yürütülebilmesi için; bir
sayısal oranın belirlenmesinin, merkez bankasına birincil (öncelikli) hedef
olarak bu orana ulaşılması görevinin verilmesinin, merkez bankasının bu hedefe
ulaşabilmesi için bağımsızlığının sağlanmasının ve şeffaflığının da
artırılmasının gerekli olduğunu söylemek mümkündür.
Para politikası, bu üç büyüklüğü
de denetlemeye yarayan araçlara sahip. Örneğin kurların hızla yükseldiği ve
bunun enflasyonu artırdığı bir ortamda Merkez Bankası para politikasının en
önemli aracı olan borç verme faizini artırarak piyasa faizlerini yukarı iter ve
bu yolla kuru ve enflasyonu denetim altına alabilir. Ne var ki bu müdahale,
yapısal sorunların olduğu ve bu sorunların riskleri yükselttiği bir ortamda
uzun süreli ve derin etkiler yaratmaz. Türkiye’de bugün yapısal sorunlara ek
olarak bir de para politikasıyla maliye politikası çelişkisi ortaya çıkmış
durumdadır. Enflasyonla mücadele bir numaralı hedef gibi gösterilse de aslında gizli
hedef yüksek büyümedir. Seçimle gelen harcama artışı, para politikasıyla maliye
politikası çelişkisini doruk noktasına çıkarmış bulunuyor. Yapısal sorunların
giderek büyüdüğü, maliye politikasının farklı bir amaca yöneldiği böyle bir
durumda sadece faizi artırarak sağlanacak geçici düzeltmeler bir süre sonra
etkisini yitirir. O noktaya varıldığında faizi artırmak da çözüm getirmemeye
başlar.
Uygulamaya bakıldığında enflasyon
hedeflemesi için öngörülen adımlardan ilkinin var olduğu görülüyor. Yani Merkez
Bankası, hükümetle birlikte bir yılsonu enflasyon hedefi belirliyor. Bu hedef yıllardır
değişmiyor (yüzde 5.) Yılsonlarında gerçekleşen enflasyon oranları ise bu
hedeften büyük ölçüde sapmış oranlar olarak çıkıyor karşımıza. Mesela 2017
yılının hedefi yüzde 5 idi, gerçekleşme yüzde 11,92 oldu. 2018 yılı için de
hedef yüzde 5, bugün itibariyle enflasyon yüzde 15,39. Kurlardaki gidişe
bakılırsa yılsonu gerçekleşmesi bugünkü enflasyondan aşağıda olmayacak gibi
görünüyor. Buna göre Merkez Bankası enflasyon hedeflemesinde hedef aldığı
enflasyon oranının 2 - 3 katı kadar enflasyon oluşmasına engel olamıyor.
Bu durumda Merkez Bankası’nın
yürüttüğü para politikası konusunda karşımızda üç durumdan birisi var demektir:
(1) Merkez Bankası para politikasını uygulamakta bağımsız değil, faiz aracını
gereği gibi kullanamıyor. (2) Merkez Bankası para politikasını uygulamakta
yetersiz kalıyor. (3) Merkez Bankası, kendi elinde olmayan diğer ekonomi politikası
araçları farklı amaçlara yöneldiği için para politikası uygulamasının anlamsız
kalacağını düşünerek faizi artırmakta isteksiz davranıyor. Dördüncü bir durum
da bu üç durumun hepsinin kısmen geçerli olduğu durumdur.
Eğer bu dördüncü durum geçerliyse
(ki ben büyük ölçüde öyle olduğu kanısındayım) Merkez Bankası faiz artırımına
gitmemekle doğru yapmıştır. Çünkü yapısal sorunların çözümüne girişilmeden ve
maliye politikasını enflasyonla mücadeleye destek verecek yöne çevirmeden yapılacak
bir faiz artırımının yaratacağı olumlu görünüm geçici olacak ve piyasa, muhtemelen
bir ay içinde yeni bir faiz artışını gündeme getirecekti.
Merkez Bankası’nın en ciddi hatası,
piyasayı bu yönde hazırlamamış ve dolayısıyla farklı beklentiler oluşmasına göz
yummuş olmasıdır. Bunun sonucunda piyasa, Merkez Bankası’nın faiz artırmamasını
sürpriz olarak karşılamış ve ani tepki vermiştir. Oysa günümüzde para
politikasında sürprizlere yer yoktur. Fed’in saygınlığı büyük ölçüde sürprizlere
yer vermemesinden kaynaklanıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026306 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.