Korumacılık, Ticaret Savaşı ve ABD Türkiye Ticaret İlişkileri
Korumacılık ve Ticaret Savaşı
Korumacılık; bir devletin, kendi
ulusal üreticilerini ve çalışanlarını haklı ya da haksız dış rekabetten korumak
amacıyla uluslararası ticarete çeşitli yollarla kısıtlamalar getirmesi
durumudur. Bu kısıtlamalar genellikle gümrük vergilerinin yükseltilmesi,
ithalata kota konulması (ithalata miktar ve değer olarak limit getirilmesi),
ithal edilecek malların standartlarının ülkeye özel olarak tanımlanması gibi
yollarla yapılır.
Ticaret savaşı; korumacılık
uygulayarak ithalatına kısıtlamalar getirmiş olan bir ülkeye karşı başka
ülkelerin de benzer yollarla misilleme yapmaları halinde ortaya çıkan durumdur.
Konu korumacılıktan ticaret savaşlarına sıçradığında bu savaşa giren ekonomiler
birbirlerinden yaptıkları ithalatı kısıtlamaya yönelirler ve bu hamlelerin sonucu
olarak uluslararası ticaret hacmi düşmeye başlar.
ABD’nin Başlattığı Ticaret Savaşı
ABD, tarihsel olarak dışticaret
açığı veren bir ekonomidir. ABD’nin en yüksek ticaret açığı verdiği ekonomi olan
Çin’e 2017 yılı itibariyle ihracatı 130 milyar, Çin’den ithalatı 506 milyar ve
dolayısıyla ticaret açığı da 376 milyar Dolar tutarında bulunuyor. ABD yönetimleri
zaman zaman ABD Ticaret Temsilciliği (USTR) aracılığıyla karşılıklı ticarette
açık verdiği ekonomilere ve özellikle de en yüksek ticaret açığı verdiği Çin’e
karşı belirli ölçülerde baskı uygular. Bu baskılar Trump’ın başkan seçilmesine
kadar daha çok ikili ekonomik ilişkiler ve bazen de Dünya Ticaret Örgütü (WTO)
aracılığıyla yapılırdı. Bu tür baskıları tam olarak bir ticaret savaşı diye
nitelemek pek doğru olmaz. Trump’ın, başkan seçildikten sonra bu baskıları
sözlü olmaktan hatta WTO aracılığıyla yürütmekten çıkarıp doğrudan tek taraflı
olarak uygulamaya geçirmeye başlamasıyla birlikte iş açık bir ticaret savaşına
dönüştü. Bu uygulamalar iki tuhaf sonuç yaratmaya başladı: (1) Kapitalizmin,
defalarca doğruluğu kanıtlanmış olan, “uluslararası ticaret artışı uluslararası
refah artışını getirir” ilkesinden sapma başladı. (2) Kapitalizmin lideri olan ABD
korumacılığı savunur duruma geçerken, komünist olarak nitelenen Çin serbest
ticareti savunur konuma geçti.
Trump yönetimi, Çin’e karşı
başlattığı korumacılık önlemlerini Çin’le sınırlı bırakmayarak ticaret açığı
verilen başka ülkelere de uygulamaya koyuldu. Bu yaklaşımının sonucu olarak Çin
ve diğer ülkeler de ABD mallarına karşı benzer önlemleri uygulamaya koyunca dünya
çapında bir ticaret savaşı başlamış oldu.
ABD ve Çin’in karşılıklı
uygulamalarla birbiriyle dışticaret ilişkisini tümüyle askıya aldıklarını ve
her iki ülkenin bu askıya alma sonucu kaybettiği ihracatı başka bir ülkeye
yönlendiremediğini varsayalım. Bu durumda ABD 130 milyar, Çin 506 milyar
Dolarlık ihracat gelirinden yoksun kalmış, ABD dış ticaret açığını 376 milyar
Dolar azaltırken, Çin dışticaret fazlasının 376 milyar Dolarını kaybetmiş
olacaktır. Böyle bakıldığında ABD ticaret savaşından kazançlı çıkmış görünür.
Ne var ki ABD’ye karşı açık veren ülkelerin, ABD’nin Çin’ e yaptığı uygulamanın
aynısını ABD’ye karşı yapmaları halinde bu kez ihracat gelirlerini ve
dolayısıyla refah düzeyini kaybeden ABD ekonomisi olacaktır. Bu karşılıklı
kısıtlamalar sonucunda dünya ticareti ve dolayısıyla dünya refahı gerileyecek, bazı
ufak tefek istisnalar dışında bütün ülkeler bu savaştan muhtemelen zararlı
çıkmış olacaklardır. Bugüne kadar ticaret savaşlarında net bir biçimde kazanan
olmadı. Geçmiş uygulamaların ortaya koyduğu gibi ticaret savaşları genellikle örneği
az görülen bir kaybet – kaybet durumuna yol açıyor.
ABD – Türkiye Ticaretinde Son Gelişmeler
ABD ile Türkiye arasında ticaret
savaşı başlatacak bir durum, en azından ABD açısından, söz konusu değil. Bunu
ortaya koyabilmek için iki ülkenin önce dünya ticaretindeki yerlerine, sonra da
karşılıklı dışticaret ilişkilerine bakalım.
Aşağıdaki tablo ABD ve Türkiye’nin
çeşitli verilerini gösteriyor (Kaynaklar: IMF, WEO Database, April 2018, USTR,
US Census Bureau, TÜİK.)
2017
|
ABD
|
Türkiye
|
GSYH
(Milyar USD)
|
19.390,6
|
849,5
|
Dünya
GSYH'sinde pay (SAGP, %)
|
15,3
|
1,7
|
Mal
İhracatı (Milyar USD)
|
1.546,3
|
157,0
|
Mal
İhracatı / GSYH (%)
|
8,0
|
18,4
|
Mal
İthalatı (Milyar USD)
|
2.342,0
|
233,8
|
Mal
İthalatı / GSYH (%)
|
12,0
|
27,5
|
Dışticaret
Dengesi (Milyar USD)
|
-795,7
|
-76,8
|
Dışticaret
Dengesi/GSYH (%)
|
-4,1
|
-9,0
|
İhracatın
İthalatı Karşılama Oranı (%)
|
66,0
|
67,2
|
Tabloya göre dünya GSYH’sindeki
payı yüzde 15,3 olan ABD, dünyaya, GSYH’sinin yüzde 8’i kadar mal satarken (ihracat)
yüzde 12’si kadar da mal satın alıyor (ithalat) ve GSYH’sinin yüzde 4,1’i kadar
bu alış verişten açık vererek çıkıyor. Buna karşılık dünya GSYH’sindeki payı
yüzde 1,7 olan Türkiye, dünyaya GSYH’sinin yüzde 18,4’ü kadar mal satarken, dünyadan
da yüzde 27,5’i kadar mal satın alıyor ve GSYH’sinin yüzde 9’u kadar açık
veriyor. Mutlak sayıları bir kenara bırakıp da oranlar üzerinden bu iki ülkenin
diğer ülkelerle ile olan ticaretine bakarsak ABD’nin bu ilişkiden yüzde 4,1
açıkla çıkmasına karşılık Türkiye’nin yüzde 9 açık vererek çıktığını, yani
ortada dışticaret açısından bir dengesizlik varsa bunun ABD’den çok Türkiye
aleyhine olduğunu açık biçimde görebiliriz.
Aşağıdaki tablo ABD ve Türkiye’nin
birbirleriyle olan ticaret ilişkisini genel olarak ortaya koyuyor. Dışticaret
verileri, farklı sınıflandırmalar nedeniyle, en büyük farklılıkları gösteren
veriler. Aynı ülkenin farklı kurumlarının yayınladığı veriler bile farklı
olabiliyor. Burada da ABD kaynaklarıyla (US Census Bureau ve USTR) Türk
kaynaklarından (TÜİK, TCMB) elde edilen veriler arasında (sınıflandırma
farkları gibi konulardan kaynaklanan) ciddi farklar söz konusu. Karışıklığa yol
açmamak için tabloda TÜİK verilerini kullandım.
ABD
- Türkiye Dışticareti (Kaynak: TÜİK)
|
2017
|
2010
|
Türkiye'nin
ABD'ye Mal İhracatı (Milyon USD)
|
8.654,3
|
3.762,9
|
Türkiye'nin
ABD'ye Mal İhracatı / Türkiye GSYH'si (%)
|
1,0
|
0,5
|
Türkiye'nin
ABD'den Mal İthalatı (Milyon USD)
|
11.951,7
|
12.318,7
|
Türkiye'nin
ABD'den Mal İthalatı / Türkiye GSYH'si (%)
|
1,4
|
1,7
|
Türkiye'nin
ABD ile Dışticaret Dengesi (Milyon USD)
|
-3.297,4
|
-8.555,8
|
Türkiye'nin
ABD ile Dışticaret Dengesi / Türkiye'nin GSYH'si (%)
|
0,4
|
1,2
|
Türkiye’nin
Toplam İhracatında ABD'nin Payı (%)
|
5,5
|
3,3
|
Türkiye’nin
Toplam İthalatında ABD'nin Payı (%)
|
5,1
|
6,6
|
Tabloya göre ABD ile Türkiye
arasındaki ticaretten ABD kazançlı çıkıyor. 2017 yılında ABD, Türkiye’ye 12
milyar Dolara yakın mal satarken Türkiye’den 8,7 milyar Dolara yakın mal satın
almış ve bu ticaretten yaklaşık 3,3 milyar Dolar kazançlı çıkmış. Buna karşılık
örneğin 2010 yılıyla karşılaştırırsak Türkiye, ABD’ye karşı verdiği ticaret
açığını ciddi biçimde düşürmeyi başarmış. 2010’dan 2017’ye ABD’ye ihracatın Türkiye’nin
toplam ihracatındaki payı artarken ABD’den ithalatın Türkiye’nin toplam ithalatındaki
payı azalmıştır.
ABD’nin Türkiye’ye karşı bir
ticaret savaşı başlatması için bu tablolardan çıkarılabilecek tek gerekçe Türkiye’nin
ABD’ye ihracatının artmasına karşılık ithalatının düşüş eğiliminde olmasıdır. Ki
bu da bir ticaret savaşı başlatmak için yeterli bir bahane değil.
ABD’nin Türkiye’ye Karşı Uyguladığı Yaptırımlar ve
Türkiye’nin Misillemesi
ABD, yakın geçmişte, Türkiye’ye
karşı bazıları korumacılık eylemi niteliğinde olan, bazıları ise farklı alanları
kapsayan yaptırımlar uyguladı. Başka bazı yaptırımları uygulamaya hazırlandığı
da ifade ediliyor. Oysa buraya kadar yaptığımız açıklamalar ve veri incelemeleri
ABD’nin Türkiye’ye karşı bir korumacılık eylemine girmesini gerektirecek
herhangi bir sağlam gerekçesinin olmadığını, dolayısıyla başka ülkelere karşı
başlattığı ticaret savaşına Türkiye’yi de katmasının bir anlamı olmadığını
ortaya koyuyor. Yukarıdaki örneği buraya uygularsak yani ABD ve Türkiye
karşılıklı olarak birbirleriyle olan ticareti tümüyle askıya alsalar ve bunu başka
bir ülkeye yönlendiremeseler, ABD dışticaret açığı 3,3 milyar Dolar artarken
Türkiye’nin ticaret açığı o kadar azalır. Yani kaybeden ABD olur.
Bu durumda ABD’nin Türkiye’ye
yaptırım uygulamasının temel nedeni olarak ekonomik veya ticari olaylar değil
siyasal olaylar öne çıkıyor. Bunların içinde ABD açısından rahip Brunson’ın
Türkiye’de casusluk yaptığı gerekçesiyle tutuklanmış olması önemli bir yer
tutuyor. Ayrıca Nato üyesi ve ABD müttefiki konumunda olan Türkiye’nin Rusya’dan
S-400 Savunma sistemlerini satın alması da önemli nedenler arasında bulunuyor. Ne
var ki Türkiye’yi bu noktaya iten de aslında ABD’nin yaklaşımlarındaki
değişimler oldu.
ABD, bu siyasal gelişmeler
sonucunda uygulamaya koyduğu yaptırımların ilk adımı olarak Türkiye’den ithal
ettiği alüminyum ve çeliğin gümrük vergilerini iki kat artırdı. ABD, Türkiye’nin
satın aldığı F-35 uçaklarının Türkiye’ye tesliminin 90 gün süreyle askıya
alınmasını 2019 savunma bütçesiyle ilgili yasaya koyarak onayladı. Bunlara ek olarak
iki Türk bakanın ABD ile ilgili bazı haklarını askıya aldı ve ABD’deki
varlıklarını dondurdu.
Türkiye de ABD’nin bu adımlarına karşı
misilleme kararları aldı. ABD’den ithal edilen 22 çeşit dayanıksız ve dayanıklı
tüketim ürününe ek gümrük vergileri uyguladı. ABD’li iki bakanın bazı hakları
askıya alındı, Türkiye’deki varlıkları donduruldu. Birçok Amerikan malının
alımından vazgeçildi.
Bütün bu gelişmelerin sonucunda
tuhaf bir şekilde ticari olmayan olaylardan kaynaklanan bir ABD – Türkiye ticaret
savaşı başlamış oldu. Bu savaş, mesela ABD – Çin ticaret savaşından farklı olarak
ticari olaylara dayanmadığı için çözümü de ticari alanda olmayacak. Ticari
ilişkilerin siyasal sorunlara alet edilmesi ciddi bir hatadır. Çünkü ticaret, aslında
gergin olan siyasal ilişkileri yumuşatan ve siyasal sorunların çözümüne kapıları
açan bir alandır.
Ticaret savaşlarının yaygınlaşarak
devam etmesi, küresel krizden çıkmaya hazırlanan dünyayı yeni bir krize sokmak
gibi bir riski de bağrında taşıyor. Varılacak nokta yeni bir küresel kriz
olmasa bile tarih, büyük olasılıkla, Trump’ı bütün dünyayı zarara uğratan ABD
Başkanı olarak hatırlayacak.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026218 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.