Gerçek Ötesini Tercih
Davranışsal bilimlerin son
yıllarda yaşamımıza kattığı bir yaklaşım var: Gerçek ötesi kavramı (post
truth.) Bu deyim, ilk kez Amerikalı oyun yazarı Steve Tesich’in 1992 yılında
The Nation Dergisinde yayınlanan bir yorum yazısında kullanıldı, sonradan biraz
da anlam genişlemesine uğramış olarak, Ralph Keyes’in 2004 yılında yazdığı
Türkçeye Hakikat Sonrası Çağ olarak çevrilen Post Truth Era kitabıyla yaygınlık
kazandı.
Gerçek ötesini tercih; kendi
inancına veya düşüncesine ya da taraftarlığına uygun görüşleri alıp ötekileri
dinlememe olarak tanımlanabilir.
Ralph Keyes kitabında şunu
söylüyor; “Beyaz yalan dostu bir çağda yaşıyoruz. Diğerlerini aldatmak bir nevi
boş zaman faaliyetine dönüşmüş durumda. Şu konuda ikilemdeyiz: Bir yandan kendi
yalanlarımıza bahane bulurken diğer yandan yalancılığın bu kadar yaygın olması
karşısında dehşete düşüyoruz.”
Oxford Sözlüğü gerçek ötesi
kavramını açıklarken şunu belirtiyor: “Belirli koşullar altında kamuoyu
oluşturmada kişisel inançlar ve duygular, objektif gerçeklerden daha
etkileyicidir.”
Carnegie Mellon Üniversitesi’nin
sosyal bilimler ve karar alma bölümünden Russell Golman, David Hagmann ve
George Loewenstein, Journal of Economic Literature Dergisinde 2016 yılında
yayınladıkları bir makalede “gerçek ötesini tercih” sorununu ortaya koyuyorlar.
İnsanların önemli bir bölümünün kendi inandıklarını gerçek, onun dışındakileri
yalan olarak kabul etme eğiliminde olduklarını, kendi görüşlerine uygun olan
bilgiyi alıp ondan ötesini dinlememe ya da okumama eğiliminde olduklarını ileri
sürüyorlar. İnsanların bunu yaparken güvenilir kaynak olarak kabul ettikleri
kaynaklardan gelen bilgileri doğru kabul ettiklerini, onun dışındaki
kaynaklardan gelen bilgileri yalan olarak kenara ittiklerini savunuyorlar.
Konu, bazen kişilerin kendi
çevreleriyle sınırlı kalır. Kötü bir gelişmeyi aile üyelerinden gizlemek ve bu
suretle moralini yüksek tutmaya çalışmak için söylenen ve kabullenilen yalanlar
beyaz yalan olarak kabul edilebilir. Buna karşılık insanların kendilerini ve
toplumu bir takım yalanlara inandırmaları, o sorunun çözümü için doğru adımları
atmaktan uzak durmaya yol açıyorsa o zaman konu beyaz yalan kapsamını çok aşar
ve iş kara propagandaya dönüşür. Gerçek ötesi en yaygın ve etkili biçimde Nazi
Almanya’sında kullanılmış ve Propaganda Bakanı olarak görev yapan Paul Joseph
Goebbels tarafından bir siyasal propaganda aracına dönüştürülmüştür. Uzunca bir
süre Nazi propagandası altında kalan insanların çoğu da söylenenlere inanmayı,
aynı konuda başka kaynaklara bakmamayı tercih etmiştir.
Günümüzde gerçek ötesini tercih
bütün dünyada oldukça yaygın bir yaklaşımdır. İnsanların büyük çoğunluğu,
konulara, olaylara, sorunlara objektif bir yaklaşımla bakacak donanıma ve
bilgiye sahip bulunmuyor. Bazen tek başına sağduyu doğruyu bulmakta yol
gösterici olur. Rene Descartes, sağduyuyu ‘doğru ile yanlışı birbirinden ayırma
ve doğru yargılama gücü’ olarak tanımlıyor. Ne var ki sağduyu da büyük ölçüde
donanım ve bilgi ile oluşuyor. Bazen yeteri kadar donanımı ve bilgisi olmayan
insanların kendi deneyimleri veya geçmişten gelen deneyim öykülerinden
yararlanarak sağduyu ile doğruyu bulduğu görülse de bu çok yaygın bir şey
değil.
Gerçek ötesini tercih, bir kişi
için kendisine zarar veren sonuçlar yaratabilir. Yanlış yollara girebilir,
kandırılabilir, hayal kırıklıklarına uğrayabilir. Ama gerçek ötesini tercihin asıl
zararı toplumsal düzeyde karşımıza çıkar. Bir toplum, çoğunlukla gerçek ötesini
tercih ediyorsa orada sorunların gerçek çözümleri bulunamaz. Toplum her şeyin
iyiye gittiğini zannederken bir de bakılır ki bir facia ortaya çıkmış.
Toplumun gerçek ötesini tercih
etmesi, siyasetçi açısından tercih edilebilir. Özellikle gerçeğin kötü
göründüğü ortamlarda insanların durumun iyi olduğuna inanmaları siyasetçinin
güç kaybetmemesini sağlayabilir. Ne var ki bu, uzun vadede toplumun ve sistemin
aleyhine gelişmelere yol açar.
Gerçek ötesini değil gerçeği
öğrenmenin ve talep etmenin yolu bilimden geçer. Bilimle donanmamış bir toplum
gerçeklerin yerine gerçek ötesini tercih edebilir. Bunun sonucu, genellikle, geriye
gitmek olarak çıkar karşımıza.
Felsefe konusunda
Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Siyasetin Sınırları: Güç Nerede Durmalı11 Ekim 2026Liyakat Yoksa Umut da Yoktur23 Ağustos 2026Devlet Neden Bozulur? Osmanlı Devlet Adamlarının Yanıtları14 Ağustos 2026242 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.