Dolar Nasıl Dünya Parası Oldu?
Kâğıt Paranın
Tarih Sahnesine Çıkışı
Kâğıt para ilk kez 7. yüzyılda Çin’de
Tang Hanedanının hükümranlığı sırasında emanet senedi gibi ortaya çıktı. Madeni
paralarını sürekli yanlarında taşıma riskinden kurtulmak isteyen tüccarlar,
paralarını güvenilir kişilere emanet olarak bırakıyorlar ve karşılığında yazılı
bir senet alıyorlardı. Zaman içinde bu senetler arkalarına devir kayıtları ve
mühürleri konularak, yani bir anlamda ciro edilerek, başkalarına devredilir
oldu. Böylece malı alan kişi bunun karşılığında satıcıya bu emanet senedini
devrettiğinde emanetteki madeni para el değiştirmiş oluyordu.
Çin’de tüccarlar arasında
kullanılmaya başlanan kâğıt paraların üstünlüklerini fark eden merkezi hükümet,
kâğıt para basımını tekel olarak üstlenmeye yöneldi ve 1120 yılından itibaren
kâğıt devlet parasını basmaya başladı. Çin’e, giden Venedikli tüccarlar devlet
garantisi altında basılan ve kolaylık sağlayan kâğıt para düşüncesini batıya
taşıdılar. Böylece Avrupa, kâğıt para ile tanışmış oldu.
Banknot terimi ilk kez İtalyanlar
tarafından 14’üncü yüzyılda “Nota di Banco” (banka notu, banknot) olarak
kullanılmaya başlandı. İtalyan bankaları kendilerine emanet edilen madeni paralar
karşılığında banknot düzenlediler ve bu banknotlar elden ele dolaşarak, Çin’deki
gibi, tüccarlar arasında kâğıt para işlevi görür oldu.
İngiltere Merkez Bankası’nın
(Bank of England) 1694 yılında kurulmasından önce, altınlarını rehin edenlere
altın tacirlerinin (goldsmiths) verdiği yazılı senetler (goldsmiths notes) kullanılmaya
başlanmıştı. Bu kâğıtların el değiştirmesiyle karşılığı altın olan kâğıt para
(banknot) fiilen doğmuş oluyordu. Giderek bu tacirler banka gibi çalışmaya
yönelince, bunları yönetecek ve kâğıt para basacak bir kuruma gereksinim doğdu.
Bank of England’ın doğuşunda bu gelişme önemli bir etkendir.
Altın Standardı
Dönemi
19’uncu yüzyılın ilk çeyreğinde kâğıt
paranın giderek yaygınlaşmasıyla birlikte İngiltere’de altın standardına
geçildi. İngiliz Sterlini, altına bağlı para olduğu için genel kabul gördü ve giderek
dünyadaki en önemli rezerv para haline geldi.
Altın standardı sistemi, ülkelerin,
kendi kâğıt paralarını belirli bir ağırlıkta saf altın olarak tanımlamasıyla
ortaya çıkmış bir sistemdir. Kâğıt para ile altın arasında belirlenen bu değere
parite deniyor. Ulusal paranın değerinin belirlenen parite düzeyinde
sürdürülebilmesi, merkez bankasının bu pariteden isteyene altın satması ya da kendisine
getirilen altınları bu pariteden satın alması anlamına geliyor. Kâğıt paranın
altına, altının da kâğıt paraya sorunsuz çevrilebilmesine konvertibilite
deniyordu.
Altın standardında bütün
ekonomiler kendi parasını belirli bir parite ile altına bağladığında, sisteme
girmiş bulunan bütün ülkelerin paraları sabit kur üzerinden öteki paralara bağlanmış
oluyordu. Bu durumda kurlar da bu paritelere bağlı olarak belirleniyordu.
20’nci yüzyıla doğru altın
standardı uluslararası alanda yaygınlaştı ve 1914’de I. Dünya Savaşı çıkana
kadar sorunsuz olarak uygulandı. Birinci Dünya Savaşı öncesinde hemen her yerde
hükümetler kâğıt para basımını tekel haline getirdi ve çoğu bu yetkiyi Merkez
Bankasına verdi. Basılan kâğıt paraların altın karşılığı vardı. Bu karşılığı
bulundurmakla, kâğıt parayı getirene o karşılığın ödenmesi sözü verilmiş
oluyordu. Bu dönemde İngiliz Sterlini, altına bağlı ilk para olmanın sağladığı
avantajın yanı sıra İngiliz ekonomisinin dünya ticaretindeki ağırlıklı yeri itibariyle
de dünyanın en itibarlı parası olmaya devam etti. Birinci Dünya Savaşıyla
birlikte merkez bankalarına yönelik altın talebi artınca altın karşılığı
meselesi rafa kaldırıldı ve kâğıt para yalnızca yasal bir zorunluluğa dayalı
olarak kullanılır oldu. Savaştan sonra karşılık meselesi yeniden oturtulmaya
çalışılsa da gerçekleşmedi. İngiltere, Sterlinin altın karşılığını tutmakta uzun
süre direndiyse de o da başarılı olamadı. Bu dönemde parasını altına bağlı
olarak tutmaya devam edebilen yalnızca ABD oldu. Bu nedenle de Dolar, Sterlinin
yerini aldı ve yavaş yavaş dünya parası konumuna yükseldi.
Bretton Woods
Sisteminden Karşılıksız Paralar Sistemine
1944 yılında Bretton Woods’da
toplanan ve IMF ile Dünya Bankasının kuruluşuna önderlik eden toplantıda kabul
edilen yeni para sistemi sonrasında ABD Doları, altına konvertibilitesi olan
tek para olarak kalmıştı. Doların altın karşılığı 35 Dolar = 1 Ons altın
denkliğiyle açıklanmış ve böylece ABD Doları altın karşılığı basılmaya devam
etmişti. Bütün öteki ekonomiler paraları için Dolar karşısında açıkladıkları
kur üzerinden dolaylı konvertibiliteye sahip hale gelmişlerdi.
Dünyadaki bütün ülkelerin altın
karşılığını terk etmelerine karşın Doların altın karşılığında basılması, Doların
dünya çapında kabul edilmesini sağladı. Bu gelişmede ABD ekonomisinin, dünya
ekonomisindeki büyüklüğü, dünya ticaret hacmindeki yeri, küresel finans
sistemindeki önemi de Doların altınla olan ilişkisi kadar etkili oldu. Dünyada
merkez bankaları rezerv olarak altının yanında dolar tutar oldular. Çünkü dış
alemle alış verişte en çok kabul gören araç Dolardı. Dolar öylesine kabul gördü
ki dünyanın her ülkesinde ülkenin parası kadar hatta bazen ondan bile fazla
tercih edilir oldu.
Bu gelişmeye petrol ve altın gibi
çok önemli iki malın Dolarla fiyatlandırılıyor olması da büyük katkı yaptı. Dolar
zaten altın karşılığı basıldığı için altının Dolarla fiyatlandırılması zor
olmadı. Petrolün Dolarla fiyatlandırılması ise ABD’nin körfezde İngiltere’den
devraldığı hegemonik güç ve yine Doların altın karşılığı basılıyor olmasıyla sağlandı.
Vietnam Savaşının yarattığı mali
ve parasal sıkıntılarla bunalan ABD, 1971 yılında doların altın karşılığı
olarak basılması ilkesini terk edince karşılıksız kâğıt para basan ekonomiler
arasına katılmış oldu. O zamana kadar karşılıksız para basan ekonomiler,
paralarını bir anlamda Dolar üzerinden altınla ilişkilendirdikleri için, bu gelişmeden
sonra dünyadaki bütün kâğıt paralar karşılıksız kalmış oldu.
Madeni para, üzerinde yazılı
değer kadar olmasa bile bir değer taşır. Altın karşılığı kalmamış olan kâğıt
paranın üzerinde taşıdığı değere karşılık gerçek değeri ise yalnızca kâğıt ve
mürekkep değeridir. Bu tür paraya ‘fiat para’ deniyor. Fiat, Latince “öyle
olması gereken” anlamını taşıyan bir sözcük. Kağıt paraların altın karşılığı
basılması ortadan kalkınca kâğıt paranın üzerindeki değer, yalnızca hükümet
veya yasalar öyle söylediği için var olan bir değere dönüştü.
Doların Dünya
Parası İşlevi
Uzun süre tek başına altın
karşılığı taşıyan para olarak tedavül etmiş olmasının yarattığı itibarla altın
karşılığı kaldırıldıktan sonra bile Dolar, sanki altın karşılığı varmış gibi
dünyada kabul görmeye devam etti.
Gelişme yolundaki çoğu ülkenin
kendi parası yeterince güçlü olmadığı ve sürekli değer kaybettiği için,
konvertibiliteye geçiş sonrasında insanların bir bölümü paralarını Dolara
çevirerek saklar oldular. Buna ‘para ikamesi’ veya ‘Dolarizasyon’ deniyor. Eğer
ulusal para Dolara tercih edilmeye başlanmışsa buna da ‘ters para ikamesi’ ya
da ‘de Dolarizasyon’ deniyor
Aşağıdaki tablo Türkiye’de para
ikamesi, ters para ikamesi ve yeniden para ikamesi döngüsünü sergiliyor.
Yıllar
|
DTH’nin Toplam Mevduatta Payı (%)
|
2000
|
45
|
2002
|
55
|
2008
|
23
|
2010
|
29
|
2014
|
36
|
2018/Eylül
|
55
|
Görüleceği gibi 2001 krizi
öncesinde yabancı para mevduatının (DTH) oranı yüzde 45 iken kriz sonrası yüzde
55’e çıkmış, sonrasında uygulanan istikrar programlarıyla yüzde 23’e kadar
gerilemiş yani ters para ikamesi olgusu yaşanmış. 2010’dan başlayarak istikrar
programının terk edilmesiyle yeniden Dolarizasyon egemen olmuş ve bugün gelinen
aşamada 2001 krizi sonrasındaki para ikamesi düzeyine tekrar dönülmüş
bulunuyor.
Aşağıdaki tablo dünyada merkez
bankalarının döviz rezervi olarak tuttuğu yabancı paraların toplamda döviz
rezervlerindeki oranını gösteriyor.
Sıra
|
Para Cinsi
|
Pay (%)
|
1
|
USD
|
63,5
|
2
|
Euro
|
20,0
|
3
|
Yen
|
4,5
|
4
|
Sterlin
|
4,5
|
5
|
Kanada Doları
|
2,0
|
6
|
Avustralya
Doları
|
1,8
|
7
|
Yuan
|
1,1
|
8
|
Diğer
|
2,6
|
Tablodan görüleceği üzere bugün hiçbir
paranın altın karşılığı olmamasına karşın Dolar, geçmişten gelen gücüyle hala
merkez bankalarının döviz rezervlerinde en gözde para konumunda bulunuyor.
Ekonominin temel kurallarından
birisi talep artışının değer artışı yaratmasıdır. Bir mala olan talep ne kadar
yüksekse o malın değeri o kadar artar. Gerek Türkiye’de olduğu gibi parası
zayıf olan ekonomilerdeki yüksek Dolarizasyon tercihi, gerekse dünya merkez
bankalarının rezerv para olarak Dolar talebinin yüksekliği, Doların dünya
parası olmaya devam etmesi olgusunu destekliyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026196 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.