Ticaret Savaşları
Uluslararası ticaretin
uluslararası refah artışını sağladığı görüşü liberal yaklaşımın temel
kabullerinden birisidir. Adam Smith 1776’da yayınlanan Ulusların Zenginliği
kitabında ulusal zenginliğin büyümeyle sağlandığını ve onun da uluslararası
ticaretin gelişmesiyle yakalanabileceğini savunmuş ve merkantilist görüşlere
şiddetle karşı çıkmıştı. Smith’in uluslararası ticaretin oluşmasına ilişkin
görüşü mutlak üstünlük teorisine dayanıyordu.
David Ricardo, uluslararası
ticaretin oluşması için bu tür bir mutlak üstünlüğe gerek olmadığını,
karşılaştırmalı üstünlüğün yeterli olduğunu açıklayarak teoriyi çok daha doğru
bir çerçeveye oturtmuştur. Portekiz ve İngiltere’nin şarap ve tekstil ürünü ürettiğini
ve Portekiz’in her iki ürünü de İngiltere’den daha ucuza ürettiğini varsayalım.
Diyelim ki Portekiz’in toprakları ve iklimi üzüm ve dolayısıyla şarap üretmeye
pamuk üretmekten çok daha elverişli olsun. Bu durumda Portekiz şarap üretimine
yönelip tekstil ürünlerini İngiltere’den ithal etse iki taraf da bu ticaretten
daha kazançlı çıkacaktır.
Ricardo’nun bu yaklaşımı, modern
katkılarla biraz daha geliştirilmiş olsa da kapitalizme liberal bakışın
temellerinden birisini oluşturmuştur. Bu görüşün şampiyonluğunu ikinci dünya
savaşına kadar İngiltere, sonrasında da ABD yapmıştır. Kapitalizmin parasal
sisteminden mali yaklaşımlarına kadar birçok yaklaşımı Ricardo’nun bu modelini merkez
alarak geliştirilmiştir. Mesela IMF, ödemeler dengesi sıkıntısına giren
ekonomilerin ithalat engellemeleri koyarak uluslararası ticaretten kopmasını
önlemek için onlara sıkıntıdan çıkana kadar parasal destek vermek amacıyla
kurulmuştur. Dünya Bankası, ikinci dünya savaşında yıkılan Avrupa ülkelerini
yeniden imar ederek uluslararası ticaretten ayrılmamalarını sağlamayı
hedefleyerek yola çıkmış, bu hedef gerçekleştikten sonra bu kez gelişmekte olan
ekonomilerin uluslararası ticarete girmesine yardımcı olacak altyapı
projelerine destek vermeye yönelmiştir.
Zaman zaman İngiltere’de ve
ABD’de yerli malını teşvik için ithalata kota konulması, gümrük vergilerinin
yükseltilmesi gibi korumacı önlemler dile gelse de genel yaklaşım serbest
ticaretten yana olmuştur.
Çin, 1400’lerde, dünyanın en gelişmiş
ekonomisine sahipti. Ming Hanedanı’nın 3’üncü İmparatoru Yongle büyük bir filo
hazırlattı ve başına da Müslüman Amiral Zeng He’yi getirdi. Zeng He
kumandasındaki Çin filosu, çoğu Afrika kıtasına olmak üzere, dünyanın her
tarafına seferler yaptı. Bu seferler 30 yıl kadar sürdü. Ünlü İngiliz Deniz
Tarihçisi Gavin Menzies 1421 adlı kitabında Çinlilerin bu seferler sırasında
Kristof Kolomb’dan 70 yıl kadar önce Amerika kıtasını keşfettiklerini
anlatıyor. 1424’de Yongle öldükten sonra dünyaya açılma düşüncesi kaybolmaya
başladı. Bu seferler sonunda Çinliler, gelen raporlardan dünyanın geri kalanının
kendilerinden çok geride olduğu ve dünyaya açılmanın iyi bir fikir olmadığı
sonucuna vararak dünyaya kapanmaya karar verdiler. Oysa Avrupalılar (İspanya,
Portekiz, İngiltere başta olmak üzere) 15’inci yüzyılın sonlarına doğru coğrafi
keşiflere başladılar. Menzies’in iddiasına göre Avrupalılar bu keşiflerin Zeng
He’nin çizdiği dünya haritalarından yararlanarak yaptılar. Bu keşiflerden elde
edilip Avrupa’ya taşınan altınlar, gümüşler ve değerli madenler Avrupa’nın
zenginleşmesine ve ilerlemesine yol açtı. İçine kapanan ve dünyanın bu nimetlerinden
yararlanmayan, dış ticareti de karasularına indirgeyen Çin ise hızla ivme
kaybederek geriledi. Çin’in kapılarını gerçek anlamda dünyaya yeniden açması
Mao Zedong’un ölümünden sonra yerine geçen Deng Xiaoping ile oldu. Çin, dünyaya
açılıp ihracata yönelik politikalar izlemeye başlayınca hızla ilerleyerek
geçmişte kaybettiklerini toparladı.
Çin örneği, dünyaya kapanmanın,
uluslararası ticaretten geri durmanın ekonomiyi geriye götürdüğünü anlatan çarpıcı
bir örnek olarak karşımızda duruyor.
Uluslararası ticarete ve rekabete
kapanmanın bunu yapan ülkeye kısa süreli yarar getirmesi söz konusu olabilir.
Ama eğer bu karşılıklı olarak korumacılık önlemlerine yol açacak ve dünyada bir
uluslararası ticaret daralmasına yol açacaksa o zaman bu işten kazançlı çıkacak
bir ekonomi olmaz.
Grafik, 2000 ile 2017 yılları
arasında dünya GSYH’sinin büyümesi (mavi) ile uluslararası mal ticareti
hacminin değişimini (kırmızı) sergiliyor (grafikte kullanılanveriler için
kaynak: IMF, WEO Database, April, 2018.) Bu iki değişken arasındaki korelasyon son
derecede yüksek görünüyor (korelasyon katsayısı 0,89.) Bu da bize dünyada
refahın artışı (büyümeyle ölçtük) ile uluslararası ticaret artışı arasındaki
pozitif ilişkiyi gösteriyor.
Sanayi ve finans kapitalizminin temellerinden
birisini oluşturan liberal uluslararası ticaret yaklaşımını şimdiye kadar en
fazla zedeleyen hareket ABD Başkanı Trump’dan gelmiştir. Trump, ABD’nin Çin’e
karşı büyük ticaret açığı verdiği görüşünden hareketle bir takım ticareti
kısıtlayıcı önlemler aldı ve bu önlemler Çin’le sınırlı kalmayıp başka ülkelere
de yaygınlaşınca ortaya dünya çapında bir ticaret savaşı çıkmış oldu. Bu
savaşlar, ekonomilerin birçok alanda korumacılığa girişmelerine yol açacak
biçimde ilerliyor. Çin’in uluslararası ticaretin dışına çıkarak kaybettikleri
ve sonra yeniden ticarete dönerek elde ettiği kazançlar ortadayken ABD’nin
korumacılık politikasına dönüşü son dönemlerin en ilginç ekonomik hamlelerinden
birisi olacak gibi görünüyor.
Kaynaklar:
Adam Smith, Ulusların
Zenginliği, Alan Yayıncılık.
David Ricardo, Siyasal
İktisadın ve Vergilemenin İlkeleri, T. İş Bankası Kültür Yayınları.
Robert Gilpin, Uluslararası
İlişkilerin Ekonomi Politiği, Kripto Yayınları.
Michio Kaku, Geleceğin Fiziği,
ODTÜ/TAV Yayını.
Yusuf A. Kalyoncuoğlu, Mayıs
Çiçeği ve Hazine Yelkenlileri, Scala Yayıncılık.
Gavin Menzies, 1421, Çin’in
Dünyayı Keşfettiği Yıl, Kalkedon Kitap.
Mahfi Eğilmez, Tarihsel Süreç
İçinde Dünya Ekonomisi (Remzi Kitabevi Yayınları arasında Kasım ayında yayınlanacak.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026262 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.