Korumacılık ve Türkiye
Uluslararası
Ticarette İki Farklı Yaklaşım
Uluslararası ticaret konusunda
başlıca iki teori vardır: Liberal teori ve milliyetçi teori. Liberal teori
yandaşları Adam Smith’den bu yana uluslararası ticaretin serbest olmasını,
korumacılığa yer verilmemesini savunurlar. Onlara göre uluslararası ticaretin
serbestliği uluslararası refahın artmasını sağlar. David Ricardo ile doruk
noktasına varan bu yaklaşım uluslararası ticarete giren her ülkenin kazançlı
çıkacağı iddiasındadır. Milliyetçiler tersi düşüncededirler. Onlara göre uluslararası
ticaretin serbestliği ülkelerin gelişmelerine sekte vurur. Milliyetçi teorinin
temelini oluşturan yerli sanayiyi korumayı amaçlayan ithal ikameci görüşler
Amerikan Hazine Bakanı Alexander Hamilton tarafından 1700’lerin sonuna doğru ortaya
konulmuştur. Bu iki görüş zaman içinde birbiriyle çekişerek küresel sistemde
zaman zaman serbest ticaretin zaman zaman da ithal ikamesine dayalı
korumacılığın öne geçtiği bir gelişim tutturmuşlardır.
İthal ikamesini savunanların
temel dayanaklarından birisi ‘bebek sanayileri koruma’ görüşüdür. Buna göre bir
ülkede yeni kurulan bir sanayi varsa bu sanayi hemen dış rekabete açılmamalı,
tıpkı yeni doğmuş bir bebeğin kendisini koruyabilecek aşamaya gelene kadar
ebeveynlerince korunduğu gibi gümrük duvarlarıyla korunmalıdır. Ondan sonra
gümrük duvarları kaldırılıp rekabete açılabilir.
Liberal görüşü savunanlar bu
yaklaşımın yanlış olduğu iddiasındadırlar. Onlara göre bu tür duvarların
arkasında korunmaya alışmış bir sanayi hiçbir zaman rekabete hazırlanamaz ve
sürekli korunma kalkanı arkasında kalmak ister. Bu, siyasetçilerin de çoğu kez
işine gelir ve dolayısıyla serbest rekabete geçiş gerçekleşemez. Liberaller bu
konuda dünyadan birçok örnek kullanmakta ve görüşlerini doğrulamaktadır.
Değişen
Yaklaşımlar
Zaman içinde yaşanan gelişmeler her
iki tarafın da görüşlerinde değişimlere yol açtı. Gelişmekte olan ekonomiler,
çoğu kez gelişmiş ekonomilerden aldıkları teknolojiyle kurdukları çeşitli
sanayi dallarında gelişmiş ekonomileri geçmeye başladılar. Bunun iki nedeni
var: (1) Gelişmekte olan ekonomiler teknoloji geliştirmeyle uğraşmayıp en son
teknolojiyi hazır aldılar. (2) Başta emek olmak üzere teknoloji dışında
üretimde kullanılan girdilerin bazıları gelişmekte olan ekonomilerde daha
ucuzdu. Dolayısıyla bir süre ithal ikamesine dayalı korumacılık politikası
uygulayarak bebek sanayilerini geliştiren başta uzakdoğu ülkeleri olmak üzere bir
kısım gelişmekte olan ülkeler gelişmiş ülkeleri bazı alanlarda geçmeye
başladılar. Bunu tıpkı biri daha yaşlı diğeri daha genç iki koşucunun yarışına
benzetebiliriz. Yaşlı olan çok daha gelişmiş ayakkabılarla koşarken genç olan
eski model ayakkabılarla koşuyor ve geride kalıyor. Genç olan koşucu da aynı
gelişmiş ayakkabıları giyince öne geçmeye başlıyor. İşte bu aşamada liberal
görüşü savunanlar bu kez ‘yaşlı sanayileri koruma’ düşüncesini ortaya atarak
koruma duvarları uygulama yoluna gitmeye, milliyetçi görüşü savunanların bir
bölümü de serbest ticaret politikasının üstünlüklerini ileri sürerek bu tür
koruma duvarlarının kaldırılmasını savunmaya başladılar. Aşağı yukarı bugün ABD
ile Çin’in durumu budur. Yakın geçmişe kadar ABD serbest ticareti, Çin ise
kısmi de olsa korumacılığı savunuyordu, bugün roller tamamen değişmiş durumda
bulunuyor. Bunun nedeni ABD’nin yaşlanmış sanayisinin Çin’in genç ve ucuz
sanayisiyle rekabet edememesidir. Yavaş yavaş diğer ülkelerin de içine girdiği
bu gelişme dünyaya yayılacak olursa bazıları bebek sanayilerini bazıları da
yaşlı sanayilerini ileri sürerek bu etkileşime katılacak ve korumacılık yeniden
egemen olacak demektir.
Gerek bebek sanayileri gerekse
yaşlı sanayileri koruma yaklaşımının belirli sürelerle kısıtlanması en makul
yol gibi görünüyor. Bir sanayi birimi sonsuza kadar bebek muamelesi göremez. Bir
süre sonra ayağa kalkıp rekabete girmesi gerekir. Yaşlanmış bir sanayi tesisi
de sürekli korunarak yaşaması sağlanamaz. Belirli bir sürede onun da yenilerle
rekabet edecek biçimde yenilenmesi gerekir. Dolayısıyla her ikisi için de bir
süre sınırı saptanıp uygulanmalı.
Türkiye ve
Korumacılık
Türkiye, 1930’lardan başlayarak
korumacılığı benimsedi. Yeni sanayileşmeye çalışan bir ekonomi olduğu için
kurduğu sanayileri bebek sanayi yaklaşımı çerçevesinde ithal ikameci bir
politikayla koruma altına alması doğaldı. Bu korumayı sağlamak için 1920’lerin
ikinci yarısından itibaren ve ağırlıklı olarak da 1930’larda peş peşe
düzenlemeler yapıldı. Gümrük vergileri yükseltildi, ithalatta Teşvik-i Sanayi Kanunu,
Sanayi Planları uygulamaya kondu, Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu çıkarıldı,
ithalat kotaya bağlandı.
Türkiye, ithal ikameci politikaya
1980’lere kadar bazen önlemleri hafifleterek bazen ağırlaştırarak devam etti.
Korumacılık bu kadar uzun süre devam edince gelişmeyi durduruyor ve bir çeşit
tembellik yaratıyor. Yüksek gümrük duvarları ve miktar kısıtlamalarına dayalı
bir ithalat rejimi birçok sanayi dalında dünya ile rekabet edemeyecek ürünlerin
üretilip dünya üretiminden daha pahalıya tüketiciye satılmasına yol açıyor.
Türkiye’de de böyle oldu ve dünya ile rekabet konusunda Türkiye sanayisi geride
kaldı. 1980’lerden başlayarak kısıtlamaları kaldırmaya yönelen Türkiye, ithal
ikameci korumacı sanayileşme politikasını yavaş yavaş terk edip ihracata yönelik
sanayileşme politikasına geçiş yaptı. Böylece Türk sanayisi dünya rekabetine
açılmış oldu. Bunun sonucu olarak ihracat artmaya ve ihracatın ağırlığı sanayi
mallarına kaymaya başladı.
Aşağıdaki tablo 1923’den 2017’ye
kadar Türkiye’nin dışticaretindeki gelişmeyi gösteriyor (sayılar milyon Dolar
olarak okunmalı.)
Yıllar
|
İhracat
|
İthalat
|
Ticaret Açığı
|
1923
|
51
|
87
|
-36
|
1930
|
71
|
70
|
1
|
1940
|
86
|
53
|
33
|
1950
|
263
|
286
|
-22
|
1960
|
321
|
468
|
-147
|
1970
|
589
|
948
|
-359
|
1980
|
2.910
|
7.909
|
-4.999
|
1990
|
12.959
|
22.302
|
-9.343
|
2000
|
30.700
|
53.100
|
-22.400
|
2010
|
121.000
|
177.000
|
-56.000
|
2017
|
166.000
|
224.000
|
-58.000
|
Tablo, 1980 sonrasında ihracatta
büyük bir sıçrama yaşanmış olduğunu ortaya koyuyor. Bir başka deyişle Türkiye
uluslararası ticarette ithal ikamesine dayalı korumacılığı bırakıp da ihracata
dönük sanayileşmeye dayalı sisteme geçince ihracatı hızla artmış. Yalnız burada
tablonun ortaya koyduğu bir başka gerçek daha var. İhracat artarken ithalat da
benzer bir biçimde artıyor, dolayısıyla dışticaret açığı sürekli bir artış
içinde bulunuyor. Türkiye’nin ihracatının yaklaşık yüzde 65’i ithal girdilerden
oluşuyor. Bir başka deyişle Türkiye, üretim ve dolayısıyla ihracatını
artırabilmek için ithalatını da artırmak zorunda kalıyor. Bu durumda Türkiye’nin
yapması gereken şey üretimde kullandığı ithal girdilerden ileride dünya ile rekabet
edebilecek olduklarını burada üretmektir. Bunun yolu da teşvik sistemini
yeniden ele almaktan geçiyor.
Türkiye, teşvik sistemini, ithal
ettiği malları burada üretebilmek için kullanacaksa mesela 5 yıl süreyle ilgili
girdinin üretimi için teşvik vermeli, gümrük koruması sağlamalı, gerekiyorsa
parasal ve düşünsel açıdan destek vermeli, özetle geçici ve kısmi ithal ikamesi
yaklaşımı uygulamalı. Böyle bir uygulamaya girilecekse çok dikkatli olmak,
ithal ikamesini asla geçmişte olduğu gibi sürekli korumacılığa yol açacak biçimde
kalıcı kılmamak gerekir. 5 yıllık süre bittiğinde o mal, dünya fiyatlarıyla
rekabet edebilir hale gelse de gelmese de koruma kalkanları kaldırılmalı.
Böyle bir yaklaşım Türkiye’nin üretimini
ve dolayısıyla ihracatını, ithalata bağımlı olmaktan bir ölçüde kurtaracak ve
dışticaret açığının düşmesini sağlayacaktır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026274 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.