Döviz Kurunun Ekonomik Kararlar Üzerindeki Etkisi
Türk Lirasında son yıllarda
yaşanan hızlı değer kayıpları 2001 krizi sonrasında giderek azalmaya başlamış
olan para ikamesi olgusunun yeniden ortaya çıkmasına yol açtı.
‘Para ikamesi’ deyimi, yüksek
enflasyonla yaşayan ekonomilerde yerel para yerine yabancı para tutma eğiliminin
tanımlanması amacıyla kullanılan bir deyim. Dolarizasyon da deniyor. Yabancı
para tutanların yabancı paralarını bozdurup yerli parayı tercih etmelerine yol
açan bu tür tersine dönüş eğilimine de ‘ters para ikamesi’ adı veriliyor.
Aşağıdaki tablo ve grafik Türkiye’de
2001 krizi sonrasında yaşanan ters para ikamesi ve para ikamesi olgusunu ortaya
koyuyor (Sol eksen yabancı para mevduatının toplam mevduat içindeki yüzde
payını, sağ eksen USD/TL kurunu gösteriyor).
Yıllar
|
USD/TL
|
YP Mevduatı/Toplam Mevduat (%)
|
2002
|
1,51
|
57,3
|
2003
|
1,50
|
48,6
|
2004
|
1,43
|
44,7
|
2005
|
1,35
|
36,8
|
2006
|
1,44
|
39,5
|
2007
|
1,30
|
35,4
|
2008
|
1,50
|
35,2
|
2009
|
1,55
|
33,7
|
2010
|
1,55
|
29,7
|
2011
|
1,91
|
33,8
|
2012
|
1,79
|
32,6
|
2013
|
1,90
|
37,1
|
2014
|
2,19
|
37,1
|
2015
|
2,74
|
42,5
|
2016
|
3,02
|
41,8
|
2017
|
3,65
|
44,2
|
2018
|
4,73
|
48,7
|
Türkiye, 2001 krizi öncesinde
uzun yıllar yüksek enflasyonla ve dolayısıyla para ikamesi olgusuyla yaşadı. İnsanlar
ellerine geçen paralardan harcamalarına yetecek kadar olanını TL cinsinden
alıkoyup geri kalanını dolar ya da başka dövizler cinsinden tutmaya yöneldiler.
Mevduat olarak bankalarda tutulan paralarda da yabancı para mevduatın ağırlığı artış
gösterdi ve para ikamesi ortaya çıktı.
Tablo ve grafiğin de ortaya
koyduğu gibi 2001 krizi sonrasında alınan önlemlerle ekonomi tekrar rayına
girip de enflasyon düşmeye başlayınca bu kez yeniden TL’ye dönüş ve dolayısıyla
ters para ikamesi yaşandı. Ters para ikamesi eğilimi 2010 yılı sonuna kadar
sürdü. Dikkat edilecek olursa o dönemde USD/TL kuru da pek değişmeden kalmış
görünüyor. Sonrasında ekonomiye güven kaybıyla yeniden para ikamesine geçiş
eğilimi ortaya çıktı. Bu eğilim 2017’den başlayarak hızlanan enflasyonla birlikte
artış sergilemeye başladı.
Para ikamesi eğilimin altında
birçok neden yatıyor. Bunlar arasında yüksek enflasyon ile reel faiz ilişkisi
ve ekonomiye olan güven kaybı önemli. Ekonomiye duyulan güveni anketlerle ölçen
4 önemli endekse (tüketici güven endeksi, perakende ticaret sektörü güven
endeksi, hizmetler sektörü güven endeksi ve inşaat sektörü güven endeksi) ile
USD/TL kurunun 2011 – 2018 arası gelişimine aşağıdaki tabloda ve grafiklerde
yer veriyorum. Son üç endeks mevsim ve takvim etkisinden arındırılmıştır
(Kaynak: TÜİK.)
Yıllar
|
USD/TL
|
Tüketici G End.
|
Per. Tic. S G End.
|
Hizm. S G End.
|
İnş.S G End.
|
2011
|
1,91
|
79,6
|
108,2
|
109,1
|
92,2
|
2012
|
1,79
|
75,6
|
103,8
|
104,7
|
87,8
|
2013
|
1,90
|
76,0
|
105,8
|
103,7
|
84,1
|
2014
|
2,19
|
72,5
|
104,3
|
99,5
|
81,7
|
2015
|
2,74
|
66,3
|
102,8
|
99,9
|
83,1
|
2016
|
3,02
|
69,5
|
102,0
|
94,0
|
80,6
|
2017
|
3,66
|
68,6
|
101,9
|
98,9
|
83,4
|
2018
|
4,73
|
67,8
|
96,6
|
90,6
|
72,7
|
Ekonomideki güven endeksleri bize
tüketiciden üreticiye, inşaatçıdan perakendeciye kadar ekonomik karar
alıcıların gelecekte alacakları kararların nasıl oluşacağı yönünde ipucu
veriyor.
Tablo ve grafikler; ekonomiye
olan güvenin 2011 yılından bu yana sürekli olarak düştüğü gerçeğini ortaya
koyuyor. Güven endekslerinin USD/TL kuruyla birlikte ele alınması bize kurdaki
değişimin ekonomiye duyulan güveni çok ciddi biçimde etkilediğini gösteriyor.
Bütün güven endekslerinin USD/TL kuruyla olan korelasyonu çok yüksek
katsayılarla ifade edilebilecek ilişkileri gösteriyor.
Son dönemde USD/TL kurunda TL
lehine yaşanan değişimin devam etmesi halinde güven endekslerinin bundan
pozitif etkileneceğini ve bunun sonucunda para ikamesinin durulacağını söylemek
mümkün.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026215 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.