Faizler Nasıl Düşürülür?
1970’lerde Fiyat belirlemek
serbest değildi. Fiyat artırmak isteyenler çeşitli bakanlık temsilcilerinden
oluşan Fiyat Tespit Komitesi adlı bir komiteye başvurup oradan onay almak
zorundaydı. O dönemde bu izinleri almadan fiyat artıranlarla kolluk kuvvetleri
uğraşırdı. Faizler de serbest değildi. Merkez Bankası belirlerdi faizlerin
tavanını. Bankalar faizle sağlayamadıkları rekabeti çeşitli ikramiye
çekilişleriyle sağlamaya çalışırlardı.
Bunların çoğu dönemin
koşullarından kaynaklanan düzenlemelerdi. Döviz kurlarının belirlenmesi sabit
kur yöntemiyle yapılırdı. Ayrıca kambiyo denetimi vardı. Kimse istediği dövizi
alıp satamaz, bankalarda döviz hesabı açamazdı. Sermaye hareketleri serbest
değildi.
1980’lerde Türkiye önce
fiyatların belirlenmesini piyasaya bıraktı sonra faizlerin piyasada
belirlenmesine ve sabit kur rejiminden esnek kur rejimine geçti. Ardından
ekonomi politikasında ağırlık yavaş yavaş maliye politikasından para
politikasına doğru kaydı.
Son dönemlerde Türkiye’de ekonomi
politikası alanında ilginç gelişmeler yaşanıyor. Bu gelişmeler aslında ekonomi
politikası alanında mı değil mi o da tartışmalı ama sanırım en yakın olduğu yer
orası. Mesela bunlardan birisi enflasyonla mücadelede fiyat denetlemelerine
girişilmesi. Geçmişte de yapıldığı için ilginç bir yanı yok diye
düşünülebilirse de ilginçliği bu denetimlerin piyasa mekanizması ve fiyatların
serbestçe belirlendiği bir ortamda yapılıyor olmasında yatıyor. Yani bir yanda
piyasa sistemi var gibi ama öte yandan da yok gibi. İşin ilginçliği burada.
Bir başka ilginçlik faizler
alanında yaşanıyor. Faizler, 1980’lerin sonundan beri piyasada serbestçe
belirleniyor. Merkez Bankası, piyasa ekonomisi sistemini benimsemiş ülkelerde
olduğu gibi para politikası aracılığıyla faizlere ayar veriyor. Enflasyon
yükseldikçe kendi borç verme faizini yükselterek bankaların faizlerini
yönlendirmeye çalışıyor. Ne var ki dış finansmana aşırı bağımlı her ekonomide
olduğu gibi Türkiye’de riskler arttıkça kur yükseldiği, ithal girdi fiyatları
ve dolayısıyla üretim maliyetleri arttığı için enflasyon yükseliyor. Doğal
olarak enflasyon yükseldikçe bankalar mevduat müşterisini kaybetmemek için
faizlerini artırmak zorunda kalıyor.
Burada yapılması gereken şey
enflasyonu yaratan nedenleri ortaya çıkarıp onları önlemeye çalışmak. Örneğin
riskler niçin artıyor? Bu artışın ne kadarlık kısmı bizden kaynaklanıyor?
Bizden kaynaklanmayanları çözmekte fazlaca bir etkimiz olmayacağına göre bizden
kaynaklanan olumsuzlukları çözmeye çalışmamız gerekiyor. Nerede hata yapıyoruz?
Risk ve dolayısıyla kur artışının arkasında bizim hangi hatalarımız var? Bu soruların
yanıtlarını bulup ona göre politikalar izlememiz gerekiyor. Bunu yapabilirsek
enflasyonu düşürebiliriz ve ardından zaten faizler düşer.
Tabii burada işe başlarken faiz
ile enflasyonun hangisinin neden hangisinin sonuç olduğu konusunu birbirine
karıştırmamak şart. Çünkü bir durumu belirlemeye giderken yapılan en ciddi hata
neden – sonuç ilişkilerinin karıştırılmasıdır. Neden – sonuç ilişkisi
karıştırıldığında girilen yol çıkmaz sokak olur. Mesela enflasyon neden faiz de
sonuçtur. Ne var ki bu ilişki önlenemez de uzayıp giderse bir süre sonra neden
ve sonuç yer değiştirmeye başlar. İşte o aşamada kafalar da karışır. Olayın en
başına gidip de ilk nedeni bulamazsanız faiz neden enflasyon sonuçmuş gibi
görünür olur. Ve o zaman faizi düşürüp enflasyonu düşüreceğinize inanmaya
başlarsınız. İşin kötüsü yetkili bir konumdaysanız inanmakla kalmaz uygulamaya
da geçebilirsiniz. Mesela 1994 yılındaki kriz bu nedenle çıkmıştır. 1994
krizinden hemen önce faizi düşürerek enflasyonu düşürme yaklaşımı çerçevesinde
Hazinenin borçlanma ihaleleri siyasal iktidarca peş peşe iptal edilmeye
başlanmıştı. Sanırım sekizinci ihale iptalinden sonra da kriz çıkmıştı.
Son haftalarda Hazinenin
borçlanma ihaleleri ilan edilenin çok altında miktarlarla kapatılıyor. Oysa
Türkiye ekonomisi bolluk içinde değil. Mesela ödemeler dengesine baktığımızda
34 milyar dolarlık açığın 17 milyar dolarlık kısmının Merkez Bankası’nın döviz
rezervi kullanılarak karşılanmış olduğunu görüyoruz. Bu durumda borçlanma
ihalelerinin bu şekilde geçilmesinin tek gerekçesi var: Faizleri düşürmek.
İhale yapılmayınca faizler niçin düşüyor? Çünkü o zaman piyasada bulunan yüksek
faizli tahviller ikincil piyasada ek taleple karşılaşıyor. Mevcut tahvillere
talep artması onların fiyatlarının yükselmesi demek. Tahvilin fiyatının
yükselmesi ise faizinin düşmesi demek (tahvil fiyatlarıyla faizleri ters yönlü
hareket eder.) Bu nedenle tahvil faizleri son dönemde düşüyor. Ne var ki bu
kalıcı bir hareket değil. Bu tür baskılamalarda faizler önce düşer sonra bu
hareketin altının boş olduğu ortaya çıkınca yeniden yükselmeye başlar.
Türkiye ekonomisinin sorunları
var. Bu sorunların çözüm yolları da var. Ekonomi politikası doğru uygulanırsa
bu sorunlar çözümlenebilir. Ne var ki buraya kadar yapılan yanlışların faturası
o kadar hafif olmayacak. Tabii bunu halka anlatmak da kolay değil. Ama bunları
anlatıp doğru politikaları uygulamak yerine enflasyonu kolluk kuvvetleriyle
denetlemeye çalışmak ya da faizi düşürerek enflasyonu düşürmek gibi ters bir
yola girmek sorunu ağırlaştırmaktan başka sonuç getirmez.
Türkiye ekonomisinin sorunlarının
çözümü için atılacak ilk adım faiz takıntısından kurtulmaktır. O zaman
enflasyonu düşürmek için yola çıkılır ve faizler de zaten düşmeye başlar. Bunun
nasıl olacağının anahtarı ise 2001 krizinden sonra izlenen güçlü ekonomiye geçiş
programında saklı. Üstelik o programı AKP hükümetleri uyguladı.
Ek: Soldaki grafik 2003 – 2012 arasındaki tahvil faizlerini,
sağdaki grafik 2013 – 2018 arasındaki tahvil faizlerini gösteriyor.
faiz konusunda
Türkiye Niçin Dünyanın En Pahalı Borçlanan Ülkelerinden Biri?18 Ağustos 2026Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur? 15 Haziran 2026Yüksek Faiz Düşük Kur16 Nisan 2026LIBOR'un Yerini RFR'ler Aldı30 Mart 2026316 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.