Merkez Bankası Nasıl Kâr Eder ve bu Kârı Niçin Hazineye Devreder?
Merkez Bankası’nın
Kârı
Merkez Bankası’nın 2018 yılında
37 milyar TL kâr ettiği Hazine ve Maliye Bakanı tarafından açıklandı. Merkez
Bankası, normal olarak Nisan ayında yapacağı genel kurul toplantısını 18
Ocak’ta yapacak. Banka ana sözleşmesinde yer alan "Genel Kurul
toplantıları her yılın nisan ayı içinde ve banka meclisinin tespit edeceği
günde toplanır" ifadesinin "Genel kurul toplantıları her yıl hesap
dönemi sonundan itibaren üç ay içinde ve banka meclisinin tespit edeceği günde
toplanır" şeklinde değiştirilmesi söz konusu. Aynı toplantıda bankanın
2018 yılı dönem kârından avans dağıtımı yapılmasına karar verilmesi konusu genel
kurulun onayına sunulacak. Ondan sonra da kârın önemli kısmı Hazine’ye
devredilecek.
Hazine’nin İç Borçlanma
Stratejisi adı altında yayınladığı Ocak – Mart 2019 iç borçlanma programına
bakacak olursak Şubat ayında toplam 25,3 milyar TL’lik borç geri ödemesinin 3,3
milyar TL’si ve Mart ayında toplam 36,5 milyar TL’lik borç ödemesinin 22,1
milyar TL’sinin (iki ayda toplam 25,4 milyar TL’si) borçlanma dışı kaynaklarla
ödenmesi planlanmış bulunuyor (https://www.hmb.gov.tr/duyuru/ocak-mart-2019-ic-borclanma-stratejisi)
Bu durumda Merkez Bankası’nın kârının Nisan ayı beklenmeden avans olarak
Hazine’ye aktarılmasıyla Hazine, borçlanmaya gitmek yerine bu kaynağı
kullanacak.
Senyoraj Geliri
Para basma yetkisine senyoraj, paranın
üzerinde yazılı olan değeriyle gerçek değeri arasındaki farka da senyoraj
geliri deniyor. Diyelim ki Merkez Bankası 100 TL’lik banknotu 1 TL’ye mal
etmişse bu paradan elde edilecek senyoraj geliri 99 TL olmaktadır. Orta çağda
senyör ya da lordların kendi adlarına para basma hakkı vardı. Dolayısıyla
paranın üzerinde yazılı değerle gerçek değeri arasındaki fark bu senyörlere
veya lordlara kalıyor o nedenle bu gelire senyoraj (senyörlük) geliri adı veriliyordu.
Zaman içinde para basma yetkisi önce hükümdarlara (kral, imparator, padişah,
sultan) sonra da devlet tüzel kişiliğine geçti ve senyoraj geliri de onların
hakkı oldu. Tarihsel gelişim sürecinde devletler kâğıt para basma yetkilerini
(bu yetkiyi kötüye kullanmamak adına) özerk ya da bağımsız merkez bankalarına
devrettiler. Böylece senyoraj geliri kâğıt paraları basan merkez bankaları
tarafından elde edilir oldu.
Merkez Bankasının
Kârının Hazine Devri
Merkez Bankası’nın kârı,
bankalara kullandırdığı borca uyguladığı faizden elde edilen gelirden doğar. Bankalar,
finansal aktiviteleri gereği Merkez Bankası’ndan sürekli borç alır ve öderler.
Merkez Bankası bu borçlara faiz uygular. TCMB, Merkez Bankası, maliyeti sıfıra
yakın olan kendi bastığı parayı 2018 yılı süresince yaklaşık yüzde 18 ortalama
faizle kullandırarak 37 milyar TL kâr elde etmiş bulunuyor.
Merkez Bankası’nın bu şekilde
elde ettiği senyoraj gelirini Hazine’ye devretmesinin nedeni para basma
imtiyazının devlet tarafından kendisine verilmiş olmasından kaynaklanıyor. Bir
başka ifadeyle devlet, para basma imtiyazını merkez bankasına devretmiş olsa da
senyoraj gelirini almaya devam ediyor.
Bu konuyla ilgili olarak TCMB
Yasasında yer alan iki madde önemlidir. 60’ıncı maddede; kârın belirli
bölümünün ihtiyat akçesi ve pay sahipleriyle personele dağıtılması sonrasında
kalan kısmının Hazineye verileceğini belirtiliyor. 61’inci maddede; döviz ve
altın rezervlerinde kur ve fiyat artışlarından doğacak gelirlerin dönem
kazancında dikkate alınmayacağı vurgulanıyor.
Sonuç
Bu yazıdan bazı önemli sonuçlar
çıkar: (1) Merkez Bankası kârının küçük bir kısmını diğer pay sahiplerine
dağıtır, asıl büyük kısmını ise senyoraj geliri karşılığı olarak Hazineye
devreder. TL’nin değer kaybı sonucu döviz rezervleri ve altın rezervlerinde
ortaya çıkan değer atışları kâr ile ilgilendirilmeyip ayrı bir hesapta izlenir.
(2) Hazine, kâr dağıtımını öne çektirerek borçlanma yerine bu kârı erkenden ele
geçirmek istiyor ve bu yolla faizler üzerinde düşürücü baskı yaratmayı
planlıyor. (3) Merkez Bankası’nın kârının çok büyük kısmını Hazine’ye
devrediyor olması bankanın sahipliği konusunda son zamanlarda ortaya çıkan
komplo teorilerinin ne kadar yanlış temellere dayandığını ortaya koyuyor. (4)
Umarım bu gelenek değişikliğiyle geçilen kârın avans olarak alınması uygulaması
Hazineye kısa vadeli avans uygulamasına geri dönüşe yol açmaz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202696 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.