Bütçe Çıpası da Elden Gidiyor
Bütçe Disiplini
Programın Çıpasıydı
2001 krizi sonrası Türkiye, IMF
desteği ve stand by düzenlemesinin getirdiği koşullara uyarak bazı alanlarda
yapısal reform yaptı. Bunlar; bankacılık sisteminin baştan aşağıya yeniden
yapılandırılması, bankacılık denetim ve gözetiminin Hazine’den alınıp bağımsız
bir kurum olarak kurulan BDDK’ye verilmesi, KİT’lerin görev zararlarının bir
program çerçevesinde tasfiye edilmesi, bütçe açıklarının düşürülmesi ve böylece
kamu kesimi borç yükünün azaltılması gibi adımlardı. Bu düzenlemeler
enflasyonun kademeli olarak düşmesine ve dolayısıyla faizlerin de gerilemesine
yol açtı. Zaman ilerledikçe paradan altı sıfır atılması ve AB ile tam üyelik
müzakerelerine başlanmasıyla TL’ye güven artmaya ve dolarizasyon çözülmeye
başladı. Türkiye’ye dönem boyunca yüksek miktarlı doğruda yabancı sermaye
yatırımları geldi. Yaşanan döviz bolluğu TL’ye istikrar kazandırdı, faizleri
daha da düşürdü, büyümeyi de yüksek bir ortalamaya taşıdı. Bu olumlu gidişin
temel çıpası bütçe açıklarının denetimli olarak yüzde 3’ün altında tutulması ve
faiz dışı fazla verilerek kamu borçlarının artmasının engellenmesiydi.
Türkiye, bu uygulamaları, IMF ile
ortak programı bitirdiği 2008 yılı Mayıs ayına kadar yüksek bir disiplinle
sürdürdü. Program sonrasında yapması gereken ek reformları yapmamasına ve
çeşitli disiplin kayıplarına karşın 2013 yılına kadar çok büyük sapmalara yol
açmadan aynı yolda devam etti. Özellikle 2013 yılı ilkbaharında ABD Merkez
Bankası Fed’in parasal gevşemeyi sonlandıracağına ilişkin açıklamasından sonra
birçok alanda ivme kaybı yaşamaya başlayan Türkiye ekonomisini ayakta tutan
dayanak, tek seferlik gelirlerle destekleniyor olsa da, bütçe açıklarının
düşüklüğü ve dolayısıyla IMF programıyla sağlanan ve devam ettirilen kamu mali
disipliniydi.
Bütçe Çıpasının
Taramaya Başlaması
2018 yılında bütçe giderlerinde
başlayan artışlar, 2019 yılında seçimin getirdiği artışlarla devam edince bütçe
çıpasının da elden girmekte olduğu bir görünüm çıktı ortaya. Aşağıdaki tablo
özetle 2018’den bu yana yaşanan bütçe gelişmelerini ortaya koyuyor.
Milyar TL
|
2018
|
2018/3
|
2019/3
|
Fark (%)
|
2019/3
|
Fark (%)
|
Giderler
|
830,4
|
187,9
|
254,5
|
35,4
|
254,5
|
35,4
|
Faiz Dışı
Giderler
|
756,5
|
165,6
|
221,1
|
33,5
|
221,1
|
33,5
|
Faiz
Giderleri
|
73,9
|
22,3
|
33,4
|
49,8
|
33,4
|
49,8
|
Gelirler
|
757,8
|
167,4
|
218,3
|
30,4
|
185,3
|
10,7
|
Vergi
Gelirleri
|
621,3
|
145,8
|
154,3
|
5,8
|
154,3
|
5,8
|
Diğer
|
136,5
|
21,6
|
64,0
|
196,3
|
31,0
|
43,5
|
Bütçe
Dengesi
|
-72,6
|
-20,4
|
-36,2
|
77,5
|
-69,2
|
239,2
|
Faiz Dışı
Denge
|
1,3
|
1,9
|
-2,8
|
247,4
|
-35,8
|
1.984,2
|
Vergi
Gelirleri / FD Giderler (%)
|
82,1
|
88,0
|
69,8
|
69,8
|
Tablodaki yeşil boyalı 3 sütun
2018 ve 2019 yıllarının ilk üç aylık sonuçlarını karşılaştırıyor. 2019 yılının
ilk çeyreğinde bütçe giderleri yüzde 35,4 artmış (faiz dışı giderler yani personel
giderleri, cari giderler, yatırım giderleri ve transferler, yüzde 33,5, faiz
giderleri de yüzde 49,8 artmış.) Buna karşılık bütçe gelirleri yüzde 30,4
artarak gider artışının gerisinde kalmış. Vergi gelirlerindeki artış yüzde 5,8’de
kalmış, enflasyonun dörtte biri kadar bile artmamış. Bir başka ifadeyle vergi
gelirleri 2018 yılının ilk çeyreğine göre reel anlamda geriye gitmiş. Bu dönemde
giderleri dengeleyen kalem diğer gelirler olmuş. Diğer gelirler 2018 yılının
ilk çeyreğine göre yüzde 196 artarak bir rekor kırmış. Vergi gelirlerinin faiz
dışı giderleri karşılama oranı 2018 yılının ilk çeyreğinde yüzde 88 iken 2019
yılının ilk çeyreğinde yüzde 70’in altına düşmüş.
2018 yılının ilk çeyreğine göre bütçe
açığı yüzde 77,5 artış göstermiş, faiz dışı denge ise 1,9 milyar TL fazla
vermişken 2,8 milyar TL açık vermiş.
İki Kritik Soru
Burada iki kritik soru söz
konusu: (1) Bütçenin normal gelirleri olan vergi gelirleri niçin enflasyon
kadar olsun artış gösteremedi? (2) Bütçe giderleri ne oldu da enflasyonun 15
puan üzerinde artış gösterdi?
Vergi gelirlerinin enflasyon
kadar artmamasının nedenlerinden birisi ekonominin küçülmesi diğeri de
ekonomiyi canlandırmak amacıyla yapılan dolaylı vergi indirimleridir. 2018
yılının son çeyreğinde yüzde 3 küçülen ekonominin 2019 yılının ilk çeyreğinde
de küçülmeye devam ettiğini tahmin ediyoruz. Bunu sanayi üretiminde bu yılın
Ocak yaşanan yüzde 7,3 oranındaki düşüşten ve işsizlik oranının yüzde 14,7’ye
sıçramasından görebiliyoruz. Bu küçülmenin vergi gelirleri üzerinde yarattığı
düşüşe bir de vergi indirimleri eklenince vergi gelirleri enflasyonun çok
gerisinde kalmış görünüyor.
Bütçe giderlerinin enflasyonun
çok üzerinde artmasının da nedenleri var. Bunların başında seçim harcamaları
geliyor. Türkiye, peş peşe girdiği seçimler için gerek vaatlerin yerine
getirilmesi gerekse seçim harcamalarıyla bütçe giderlerinin enflasyonun oldukça
üzerinde yükselmesine yol açmış görünüyor.
Merkez Bankası
Kârının Erken Tahsilinin Etkisi
Merkez Bankası her yıl Nisan
ayında toplanan genel kurulunda geçmiş yıl kârının dağıtımını yapar. Kârın çok
büyük bölümü yasa gereği Merkez Bankası’nın yüzde 55,12 payla en büyük ortağı
olan Hazine’ye aktarılır. Bu yıl, yapılan bir değişiklikle söz konusu kâr
payının (33 milyar TL) Nisan ayı yerine Ocak ayında avans olarak Hazine’ye
devri sağlandı. Dolayısıyla yukarıdaki tablonun yeşil sütunları içinde 2019/3
başlıklı olanları bu kâr payını da içeriyor. Yani bütçe gelirlerinin alt kalemi
olan Diğer sırasında geçen yılın ilk çeyreğine göre ortaya çıkan anormal
artışın nedeni bu kâr payının erken tahsil edilmiş olması.
Yukarıdaki tablonun sarı
sütunları Merkez Bankası kârının Hazine’ye Ocak ayında devredilmemiş olması
(Nisan ayındaki genel kurulun beklenmiş olması) halinde durumun nasıl
görüneceğini sergiliyor. Görüleceği gibi eğer bu devir için Nisan ayındaki
olağan zaman beklenseydi bütçe gelirleri ilk üç ayda 185,3 milyar TL’de
kalacak, bütçe açığı 69,2 milyar TL’ye ve faiz dışı açık da 35,8 milyar TL’ye
çıkacaktı. 69,2 milyar TL neredeyse 2018 yılının tamamının bütçe açığına denk
bir açık olacaktı.
Bundan Sonrası
Yılın ilk üç ayı Merkez Bankası
kârının öne çekilip tahsil edilmesiyle atlatılmış görünüyor. Bundan sonrası ne
olacak? Asıl soru bu. Bütçe giderlerinde kısıntı yapılabilir mi? Türkiye’nin
geçmiş uygulamalarına bakıldığında böyle bir uygulamanın pek olmadığı
görülüyor. O halde geriye tek seçenek kalıyor: Vergilere yüklenmek. Bütçenin bu
görünümüne bakınca seçim meselesi bittikten sonra yüklü bir vergi paketinin
bizi beklediğini söylemek kehanet olmasa gerek.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026161 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.