Krizden Çıkışın Anahtarı
2001 Krizi
2001 krizi aslında 2000 Kasım
ayında başlayan ama geçmiş on yıldaki birikimi içeren bir finansal kriz olarak
çıktı. Türkiye, 2001 krizine girerken dünya ekonomisi konjonktür olarak çıkış
eğilimindeydi. Yatırım iştahı giderek artıyor, likidite bolluğu yaşanıyor, risk
alma iştahı kabarıyordu. Sermaye hareketlerinin serbest kalmasıyla küreselleşen
sistem, geçmiş dönemlerle karşılaştırılmayacak kadar hızlı bir çıkış eğilimindeyken
petrol ve emtia fiyatları durağan bir görünüm içindeydi.
Türkiye 2001 krizine girdiğinde
özetle durum şöyleydi: İktidarda üç partili bir koalisyon hükümeti vardı. Bütçe
açığı, enflasyon ve faizler çok yüksekti. İşsizlik yüksek ama Türkiye’nin
geçmiş ortalamasına göre alışılmış bir düzeydeydi. Cari açık Türkiye gibi
ülkeler için makul sayılabilecek bir düzeydeydi. Kamu kesimi borç yükü yüksek,
özel kesim borç yükü düşüktü. Bankacılık kesiminin batık kredi oranı yüksekti. Bunlara
ek olarak Türkiye’ye gelen doğrudan yabancı sermaye miktarı düşük, TL’nin değer
kaybı hızlıydı. Enflasyonun yüksekliği insanların TL’ye güvenini sarsmış para
ikamesi (dolarizasyon) çok yüksek düzeylere çıkmış, yabancı para mevduatın
toplam mevduat içindeki payı yüzde 57 oranına ulaşmıştı.
2001 Krizi Sonrası
Uygulanan Program
Türkiye, krize girdikten sonra
IMF ile ortak bir ekonomi programı uygulamaya girişti. Bu program bankacılık
kesimini yeniden yapılandırma, büyümeyi destekleme, kamu açıklarını ve
enflasyonu düşürme üzerine kuruluydu. 2008 yılının Mayıs ayına kadar devam
etti.
Program öncesinde ve program boyunca
Türkiye ekonomisinin başlıca göstergeleri şöyle bir görünüm sergiledi.
2001
|
2002
|
2003
|
2004
|
2005
|
2006
|
2007
|
2008
|
|
Büyüme
(%)
|
-6,0
|
6,4
|
5,6
|
9,6
|
9,0
|
7,1
|
5,0
|
0,8
|
USD
/ TL Kuru
|
1,23
|
1,51
|
1,50
|
1,43
|
1,35
|
1,44
|
1,30
|
1,50
|
Enflasyon
(Yılsonu, %)
|
68,5
|
29,7
|
18,4
|
9,4
|
7,7
|
9,7
|
8,4
|
10,1
|
İşsizlik
(%)
|
7,8
|
9,8
|
9,9
|
9,7
|
9,5
|
9,0
|
9,2
|
10,0
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
-11,9
|
-1124
|
-8,8
|
-5,4
|
-1,5
|
-0,5
|
-1,6
|
-1,8
|
Kamu
Kesimi Borç Yükü (%)
|
76,1
|
72,1
|
65,7
|
57,7
|
50,8
|
44,7
|
38,2
|
38,2
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
1,9
|
-0,3
|
-2,4
|
-3,5
|
-4,2
|
-5,7
|
-5,5
|
-5,2
|
Tabloda
bazı çarpıcı noktalar var: (1) Büyüme 2001 krizi sonrasında hızla yükselmiş ve
2008’e kadar potansiyel büyüme oranının (yüzde 5) hep üzerinde kalmış görünüyor.
(2) USD/TL kuru kriz sonrasında 2008’e düşük gitmiş, bir başka ifadeyle
TL değerli kalmış bulunuyor. (3) Enflasyon çok yüksek oranlardan hızla
gerileyerek çift hanenin altına düşüyor. (4) Bütçe açığı ciddi oranda geriliyor.
(5) Bütçe açığının düşmesi sonucu kamu kesimi borç yükünde ciddi bir gerileme
ortaya çıkıyor. (6) Bütçe açığının düşmesine karşılık cari açık yükselmiş
bulunuyor.
Krizden
çıkışın faturalarından birisi işsizlikteki artış diğeri cari açıktaki yükseliş
olsa da bu tablo krize girmiş bir ekonominin krizden başarılı bir biçimde
çıkışını özetliyor. Böyle bir çıkış kolay bir iş değildir. Çünkü uygulanacak
ekonomi politikası araçları birbiriyle çelikili sonuçlar yaratır. Krizin
yaşandığı 2001 yılı sonunda enflasyon yüzde 68,5 iken ekonomi yüzde 6 küçülmüş yani
slumpflasyona girmiş görünüyor. Bütçe açığı yüzde 12’ye yakın ve kamu borç yükü
yüzde 76’nın üstünde bulunuyor. Böyle bir ortamda enflasyonla mücadele etmek için
sıkı para ve maliye politikası izlense işsizlik daha da yükselir, ekonomik
küçülme hızlanır. Ekonomideki küçülmeyi tersine çevirip büyümeyi sağlamak için
gevşek para ve maliye politikası izlense büyüme toparlanabilir ve işsizlik
düşebilir ama bu kez de enflasyon yükselir, bütçe açığı artar ve kamu borç yükü
tümüyle denetimden çıkar.
IMF ile Birlikte Uygulanan Program Neyi
Değiştirdi de Ekonomi Politikası Farklı Amaçları Çelişkiler Yaratmadan
Yakalayabildi?
Ekonomi
politikası uygularken amaçlar ve araçlar arasındaki çelişkiyi çözebilmenin tek
yolu beklentileri değiştirmektir. Kriz sonrasında IMF ile birlikte uygulanan
ekonomi programı bu beklenti değişikliğini yaratmayı başardı. Bankacılıkta
yapılan yeniden yapılandırma, kamu hesaplarının mali disiplini sağlayacak
biçimde yeniden belirlenmesi, kamu açıklarının düşürülmesi, paradan altı sıfır
atılması ve Avrupa Birliği ile tam üyelik müzakerelerinin başlaması olumsuz
beklentileri olumluya çevirerek yatırım ortamını adeta yeniden kurdu. Türkiye’ye
tarihi boyunca girmediği kadar doğrudan yabancı sermaye yatırımları girmeye
başladı, piyasada ortaya çıkan döviz bolluğu TL’nin değerlenmesine ve TL’ye
olan güvenin yeniden kurulmasına yol açtı.
Aşağıdaki
grafik 2002 – 2008 arasında bu yana toplam mevduatlar içindeki yabancı para
mevduatlarının payını ve USD/TL kurundaki gelişmeyi gösteriyor.
Grafikteki noktalı çizgiler eğilim
çizgileridir. Eğilim çizgileri dönem boyunca USD/TL kurunun aynı düzeyde
kaldığını, buna karşılık yabancı para mevduatların toplam mevduatlardaki payının
yüzde 60 dolayından 30’un altına gerilediğini gösteriyor. Bir başka ifadeyle bu
dönemde Türkiye’ye döviz girişi bolluğunun yarattığı gelişmeyle USD/TL kuru
neredeyse sabit kalmış, para ikamesi tersine dönerek bir ters para ikamesi ya
da de-dolarizasyon yaratmış görünüyor. Bu gelişim bize olumsuz beklentilerin
tersine dönüşünü gösteriyor.
Beklentiler bu şekilde olumlu
hale dönünce yatırımlar canlanmaya başladı, kamu yatırımlarının yerini özel
kesim yatırımları aldı, yatırımlar arttıkça büyüme de canlandı. Kamu kesimi bu
dönemde açıkları azaltarak borç yükünü düşürdü, kamu kesimi piyasaya borçlanma
amaçlı olarak yüklenmeyi bırakınca zaten döviz girişi bolluğunun olumlu
etkisiyle düşüşe geçmiş olan enflasyon daha da düşmeye yöneldi. Bu düşüşle birlikte
faizler de hızla geriledi.
Birbiriyle çelişir görünen bu
amaçlara birlikte ulaşılabilmesinin anahtarı beklentilerin olumlu hale
getirilmiş olmasıdır. Rasyonel bekleyişler teorisinin ‘beklentiler
gerçekleşmeyi belirler’ tezi doğrulanmıştır.
Ekonomide Yeniden Bozulmalar
2008 yılının ortasında ABD’den
başlayarak yayılan küresel kriz Türkiye’nin IMF ile ortak programını bitirdiği
yıla denk geldi. Yapısal reformlara devam etmeyen ve Avrupa Birliği ile tam
üyelik müzakerelerini eski hızıyla yürütmeyi bırakan Türkiye’ye doğrudan
yabancı sermaye girişi giderek azaldı. Enflasyon bir türlü yüzde 5’lere
düşürülemedi ve sonrasında yeniden yükselişe geçti. Enflasyondaki artışta TL’nin
dış değer kaybı yani USD/TL kurunun artışı da etkili oldu. Bütün bu
gelişmelerin sonucu olarak yavaş yavaş TL’ye güven yeniden sarsılmaya başladı.
2013 – 2018 arasında ekonomik göstergeler
aşağıdaki tabloda gösteriliyor.
2013
|
2014
|
2015
|
2016
|
2017
|
2018
|
|
Büyüme
(%)
|
8,5
|
5,2
|
6,1
|
3,2
|
7,4
|
2,6
|
USD
/ TL Kuru
|
1,90
|
2,19
|
2,74
|
3,02
|
3,66
|
4,76
|
Enflasyon
(Yılsonu, %)
|
7,4
|
8,2
|
8,8
|
8,5
|
11,9
|
20,4
|
İşsizlik
(%)
|
9
|
9,9
|
10,3
|
10,9
|
10,9
|
13,5
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
-1,0
|
-1,1
|
-1,0
|
-1,1
|
-1,5
|
-2,0
|
Kamu
Kesimi Borç Yükü (%)
|
31,4
|
28,8
|
27,6
|
28,3
|
28,3
|
32,2
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
-6,7
|
-4,7
|
-3,7
|
-3,8
|
-5,6
|
-5,5
|
Tablo, 2013 yılından itibaren ekonomide
ortaya çıkan bozulmayı açık biçimde ortaya koyuyor: (1) Büyümenin ivme kaybettiği
ortaya çıkıyor. (2) TL’nin, Dolara karşı sürekli bir değer kaybı içine girdiği
anlaşılıyor. (3) Enflasyonun yükselmeye başladığı gözlenebiliyor. 2018 yılında
bu yükseliş doruk noktasına çıkmış bulunuyor. (4) İşsizliğin arttığı görülüyor.
(5) Bütçe açığı dönem boyunca bozulmadan kalıyor. (6) Kamu kesimi borç yükü son
iki yılda yeniden artışa geçmiş bulunuyor. (7) Cari açık hep yüksek seyrediyor.
2013 sonrasında ortaya çıkan bu
gelişmeler sonucunda yabancı para mevduatların toplam mevduatlar içindeki payı
artmaya yani para ikamesi (dolarizasyon) yeniden ortaya çıktı.
Grafiğe bakıldığında yabancı para
mevduatların toplam mevduatlar içindeki payının 2013’den başlayarak yeniden
arttığı görülebiliyor. Söz konusu pay 2019 başında yüzde 51 düzeyine tırmanmış
durumdadır. Bu yükseliş bize TL’ye olan güvenin kaybolduğunu ve beklentilerin yeniden
olumsuz hale geldiğini gösteriyor.
2018 yılının son çeyreğinde
ekonomik büyüme yüzde 3’lük bir küçülmeye dönünce ekonomi yüzde 20’nin üzerinde
enflasyonla birlikte slumpflasyon eğilimine girdi. Bu ortamda 2019 yılına
ilişkin beklentiler de tümüyle olumsuz bir hal aldı.
Beklenti Bozulması
Türkiye ekonomisinin bugün
geldiği nokta ile 2001 krizi sonrası arasında büyük bir fark yok. Ekonominin
ivmesi kaybolmuş, göstergeler bozulmuş durumda. Tıpkı 2001 krizinde olduğu gibi
enflasyon çok yüksek ve ekonomi küçülme eğiliminde. Ve en önemlisi beklentiler tümüyle
olumsuz hal almış durumda. Bu gidişi tersine çevirmenin ilk adımı beklentilerin
düzeltilmesi. Ne var ki beklentilerin düzeltilmesi 2001 krizi sonrasındaki
kadar kolay değil.
Bu zorluğun nedenlerini şöyle
sıralayabiliriz: (1) 2001 krizinden bir süre sonra iktidar değişmiş, krize yol
açan politikaları uygulayan iktidarın yerine yeni bir siyasal iktidar gelmişti.
(2) Yeni siyasal iktidar demokratikleşme adımları atmaya başlamıştı. (3) 2001
krizi sonrasında IMF ile ortak bir program yapılmış, IMF’den çok yüksek maddi
imkân sağlanmıştı. (4) IMF ile program yapılması dünya finans çevrelerine güven
vermişti. (5) 2001 krizi sonrasında dünyadaki konjonktür uzunca bir süre olumlu
devam etmiş, dünyada likidite bolluğu var olmuştu. (6) Türkiye, 2001 krizini
izleyerek, az sayıda ama önemli bazı yapısal reformları uygulamaya sokmuştu. (7)
Türkiye, Avrupa Birliği ile tam üyelik müzakerelerine başlayarak doğrudan
yabancı sermaye akımlarını ciddi miktarda çekmeye başlamıştı.
Bugün bu sayılanların çoğu yok:
(1) Türkiye’yi bugüne taşıyan siyasal iktidar devam etmektedir. (2) Türkiye son
yıllarda demokratikleşmede geri adımlar atmış bulunuyor. (3) IMF ile bir
program bu aşamada mümkün görünmüyor. (4) Dünya finans çevrelerine güven
verecek bir imkân ortada bulunmuyor. (5) Dünyada konjonktür parlak değil. Küresel
sistemin resesyona girip girmeyeceği tartışılıyor. (6) Türkiye 2001 krizinden
sonra devreye soktuklarına ek olarak yeni hiçbir yapısal reformu uygulamaya
sokamadığı gibi 2001’de yaptıklarını da kısmen bozmuş durumda görünüyor. (7)
Türkiye Avrupa Birliğinden uzaklaşmış bulunuyor. Doğrudan yabancı sermaye
yatırımların gelişi neredeyse yalnızca yabancılara konut satışına dönüşmüş olduğu
görülüyor.
Bunlara ek olarak başka bazı
olumsuzluklar da söz konusu: (1) Hukukun üstünlüğü ilkesi onarılması zor
biçimde zedelenmiş durumda. (2) Türkiye, TL’nin konvertibilitesini zedeleyerek,
faiz serbestliğini bozarak, bağımsız kurulların ve kurumların bağımsız
çalışmasını sıkıntıya sokarak uluslararası finans çevrelerinde ciddi saygınlık
kaybıyla karşılaşmış bulunuyor. (3) Dış politika sorunlarla dolu görünüyor.
Çözüm Yolu
Bu durumdan çıkabilmek zor
olsa da bazı adımlar atılarak çıkış yoluna girmekten başka çare yok. Defalarca
yazıp anlattığım yapısal reformları burada bir kez daha tekrarlamayacağım.
Merak edenler blogdaki yazılarıma bakabilirler. Onun yerine en önemli adımlara
değineceğim. Bu adımların ilki hukukun üstünlüğü ilkesini, yargı bağımsızlığı, güçler
ayrımı, kamu kesimi hesaplarının tümüyle şeffaf hale getirerek yeniden yaşama
geçirmektir. Hemen ardından teşviklerin ürün ve üretici bazlı olarak ele
alınmasından başlayıp tarım ve hayvancılık kesimini de içeren sektörel
reformlara girilmesi gerekir. Diğer yapısal reformlar bunları izleyerek
yapılmalıdır.
Beklentileri düzeltmeden
gerçekleşmeyi olumlu kılmak mümkün değildir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026190 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.