Türkiye Borç Dosyası
Türkiye’nin Dış
Borç Stoku ve Dış Borç Yükü
Türkiye’nin dış borç stoku denildiği zaman kamu kesimi, Merkez
Bankası ve özel kesimin belirli bir tarih itibarıyla birikmiş dış borçlarının
toplam miktarı, Türkiye’nin dış borç
yükü denildiği zaman da toplam dış borç stokunun o yılın GSYH’sine olan
oranı anlaşılır.
Dış Borç Stoku iki şekilde ele
alınıyor. Birikmiş dış borçların tamamı ele alınıp, bunlardan bir indirim
yapılmıyorsa buna brüt dış borç stoku
deniyor. Brüt dış borç stokundan Merkez Bankası ve bankacılık kesiminin dış
borç stoku, katılım ve yatırım kalkınma bankalarının net varlıkları düşülüyorsa
buna da net dış borç stoku deniyor.
Tablo 1: Türkiye Brüt ve Net Dış Borç Stoku ve Dış Borç Yükü
(Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kamu Borç Yönetimi Raporu, Mart 2019)
2017
|
2018
|
Fark
|
|
Brüt
Dış Borç Stoku (Milyar USD)
|
455,6
|
444,9
|
-10,7
|
Kamu Kesimi
|
136,6
|
140,6
|
4,0
|
TCMB
|
1,8
|
5,9
|
4,1
|
Özel Kesim
|
317,2
|
298,4
|
-18,8
|
Brüt
Dış Borç Yükü (%)
|
53,5
|
59,7
|
|
Net
Dış Borç Stoku (Milyar USD)
|
291,1
|
280,3
|
-10,8
|
Net
Dış Borç Yükü (%)
|
34,2
|
35,8
|
|
GSYH
(Milyar USD)
|
851
|
784
|
-67
|
Tabloya göre Türkiye’nin brüt dış
borç stoku 2018 yılında 2017 yılına göre 10,7 milyar dolar, net dış borç stoku
da 10,8 milyar dolar düşüş göstermiş bulunuyor. Kamu kesimi ve Merkez Bankası
dış borçlarında artış olmasına karşılık özel kesim dış borçlarında düşüş olması
özel kesimin 2018 yılında yeterince dış kaynak bulamadığını ve net geri ödeyici
konumuna geçtiğini gösteriyor. Dış borç stokunda görülen bu düşüşe karşılık dış
borç yükünde (dış borç stoku / GSYH) artış olmasının nedeni ise GSYH’nin dolar
cinsinden 2018 yılında düşüş sergilemiş olmasındandır. Eğer GSYH 2018 yılında
böyle bir düşüş göstermemiş olsaydı dış borç yükü artmak yerine gerileyecekti.
Grafik 1: Brüt ve Net Dış Borçların GSYH’deki Payı (1989 – 2018, %)
Grafik bize dış borçların iki kez
sıçrama yaşadığını gösteriyor: İlki 1994 krizi, ikincisi 2001 krizi. 2001
kriziyle birlikte doruk noktasına çıktıktan sonra düşüşe geçen dış borçlar 2010
yılından sonra yeniden artış eğilimine geçmiş ve 2018 yılsonu itibarıyla 2001
krizindeki doruk noktasını (yüzde 56,5) aşmış görünüyor (yüzde 56,7.)
Türkiye’nin brüt 444,9 milyar
dolar tutarındaki dış borçlarının 116,4 milyar dolarlık bölümü yurtdışına ihraç
edilmiş tahvillerden oluşuyor.
Tablo 2: Dış Borçlar İçinde Tahvillerin Tutarı (2018) (Kaynak:
Hazine ve Maliye Bakanlığı, Merkezi Yönetim Borç İstatistikleri, https://www.hmb.gov.tr/kamu-finansmani-istatistikleri)
2018
|
Milyon USD
|
Toplam
|
116.430
|
Kamu Kesimi
|
77.131
|
Özel Kesim
|
39.299
|
Kamu kesimi 1980’li yıların
ortalarından beri yurt dışına tahvil ihraç ederek dış borçlanmaya başvuruyor.
Özel kesimin yurtdışına tahvil ihracı 2010 yılına kadar çok düşük düzeydeydi,
2010 yılından itibaren yavaş yavaş artmaya başladı. Asıl sıçrama 2013 yılından
sonra oldu ve 40 milyar dolar düzeyine yükseldi.
Dış borçların parasal bileşimine
de bir bakalım.
Tablo 3: Türkiye Brüt Dış Borç Stokunda Paraların Payı (2018)
(Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Merkezi Yönetim Borç İstatistikleri, https://www.hmb.gov.tr/kamu-finansmani-istatistikleri)
2018
|
Milyon USD
|
%
|
USD
|
258.330
|
58,1
|
EURO
|
142.652
|
32,1
|
Japon Yeni
|
8.954
|
2,0
|
SDR (IMF Özel
Çekme Hakları)
|
1.372
|
0,3
|
TL
|
26.401
|
5,9
|
Diğerleri
|
7.168
|
1,6
|
TOPLAM DIŞ
BORÇ
|
444.878
|
100,0
|
Tabloya göre Türkiye’nin 444,9
milyar dolarlık dış borçlarının yüzde 58,1’i dolar, yüzde 32,1’i Euro’dan
oluşuyor. Buna göre dış borçların yüzde 90’dan fazlası iki rezerv paraya bağlı
bulunuyor. Tabloda Türkiye’nin brüt dış borçlarının yüzde 6’ya yakın bölümünün
TL ile alınmış borçlardan oluştuğu dikkat çekiyor.
Merkezi Yönetim
Borç Stoku ve Borç Yükü
Türk mali yönetim sisteminde merkezi yönetim şu kurumlardan
oluşuyor: Genel bütçe içinde yönetilen kurumlar (örneğin TBMM,
Cumhurbaşkanlığı, Anayasa Mahkemesi, yüksek yargı organları, bakanlıklar,
Jandarma Genel Komutanlığı, TUİK vb.), özel bütçeli idareler (Örneğin YÖK ve
üniversiteler, TÜBİTAK, Devlet Tiyatroları, MTA, DSİ vb.) ve düzenleyici ve
denetleyici kurumlar (RTÜK, SPK, BDDK, EPDK vb.)
Bu çerçevede borçlanmadan sorumlu
kurum Hazine ve Maliye Bakanlığı. Bir başka ifadeyle bu çerçeveye giren
kurumların borçlanma yapma yetkisi yok. Bu çerçeveyi dar anlamda devlet olarak
düşünebiliriz. Dolayısıyla bu kurumlar adına (devlet adına) borçlanmayı Hazine
yapıyor ve bu kurumlara gerekli harcama imkanını Hazine veriyor. Bu durumda merkezi yönetim borç stokunu Hazine borç
stoku olarak düşünebiliriz.
Tablo 4: Merkezi Yönetim Borç Stoku ve Borç Yükü (Kaynak: Hazine ve
Maliye Bakanlığı, Merkezi Yönetim Borç İstatistikleri, https://www.hmb.gov.tr/kamu-finansmani-istatistikleri)
Merkezi Yönetim Borcu
|
2017
|
2018
|
Merkezi Yönetim İç Borç Stoku (Milyar TL)
|
535,5
|
581,5
|
Merkezi Yönetim Dış Borç Stoku (Milyar
USD)
|
90,2
|
91,2
|
Merkezi Yönetim Toplam
Borç Stoku (Milyar TL)
|
876,5
|
1.066,8
|
Merkezi Yönetim Borç Yükü
(%)
|
28,2
|
28,8
|
GSYH
(Milyar TL)
|
3.107,0
|
3.701,0
|
Bu tablodan çıkarılabilecek iki sonuç
var: (1) Kamu kesimin azalmış olan dış borç stoku yine yükselişe geçmiş
görünüyor. (2) 2019 yılında eğer enflasyon düşecek ve ekonomik küçülme
yaşanacaksa GSYH burada yer aldığı gibi (Yeni Ekonomi Programındaki tahmin)
olamaz. Bu durumda da merkezi yönetim borç yükü yüzde 25,3’e gerilemez.
Grafik 2: İç Borç Stoku / GSYH (1989 – 2018, %)
Grafikten de izlenebileceği gibi
iç borç yükü (iç borç stoku / GSYH oranı) yıllar itibariyle bir gerileme
içindedir.
Grafik 1 ve 2’ye birlikte
baktığımızda 2001 kriziyle birlikte doruk noktasına çıkan dış ve iç borç
yükünün krizin ardından birlikte düşüşe geçtiğini, 2008 ve sonrasında bu
ikilinin görünümünde bir değişiklik ortaya çıktığını görüyoruz. 2008 küresel
kriziyle birlikte gerek dış gerekse iç borç yüklerinde artışlar ortaya çıkmış
olmakla birlikte iç borç yükü bu sıçramanın sonrasında yeniden düşüşe geçmiş
buna karşılık dış borç yükü artmaya devam etmiş bulunuyor. Bugün de aynı
görünüm sürmektedir.
Merkezi yönetimin iç borç stokunu
ellerinde bulunduranların kimler olduğuna da bir bakalım.
Tablo 5: İç Borç Stokunu Elinde Bulunduranlar (%) (Kaynak: Hazine
ve Maliye Bakanlığı, Kamu Borç Yönetimi Raporu, Mart 2019)
2017
|
2018
|
|
İç
Borç Stokunu Elinde Bulunduranlar (%)
|
100,0
|
100,0
|
Yurtiçi Yerleşikler
|
80,6
|
85,9
|
Bankacılık Kesimi
|
47,1
|
53,6
|
Banka Dışı Kesim
|
31,0
|
30,2
|
TCMB
|
2,5
|
2,1
|
Yurtdışı Yerleşikler
|
19,4
|
14,1
|
Tabloya göre iç borç stokunu
ellerinde bulunduranlar ağırlıklı olarak yurtiçinde yerleşik kişi ve kurumlar
olarak karşımıza çıkıyor. Bu ağırlık 2018 yılında daha da artmış görünüyor. Beklendiği
gibi gruplar içinde en büyük ağırlık ta bankalara ait.
Hanehalkı Borç
Stoku
Hanehalkı; aynı konutta yaşayan, aralarında akrabalık bağı bulunsun
veya bulunmasın, konutun hizmet ve yönetimine iştirak eden, kazanç ve
masraflarını ayırmayan bir veya daha fazla kişiden oluşan topluluktur.
Tablo 6: Hanehalkı Borç Stoku ve Borç Yükü (Kaynak: Hakan
Özyıldız, http://www.hakanozyildiz.com/2019/03/turkiyenin-reel-borc-yuku-sabit-kald.html)
2017
|
2018
|
Fark
|
|
Hanehalkı
Borç Stoku (Milyar TL)
|
513,5
|
535,5
|
22,0
|
Hanehalkı
Borç Yükü (%)
|
16,5
|
14,5
|
|
GSYH
|
3.107,0
|
3.701,0
|
594,0
|
Tabloya göre 2018 yılında
hanehalkı borç stoku 22 milyar TL’lik bir artış gösterdiği halde bu artış GSYH
artışından düşük olduğu için hanehalkı borç yükü gerilemiş görünüyor. Bunun
temel nedeninin 2018 yılında yaşanan kur artışı kaynaklı enflasyon ve faiz
yükselişinin hanehalkının borçlanmasında ortaya çıkabilecek daha fazla artışa
set çekmesi olduğunu düşünüyorum.
Hazine Garantileri
ve Borç Üstlenimine Tabi Kredi Anlaşmaları
Hazine Garantileri; KİT’ler, sermayesinin yüzde ellisinden fazlası
kamuya ait olan kuruluşlar, fonlar, kamu bankaları, yatırım ve kalkınma
bankaları, büyükşehir belediyeleri, belediyeler ve bunlara bağlı kuruluşlar ile
diğer yerel yönetim kuruluşları lehine bu kuruluşların dış finansman
kaynağından sağladıkları dış borçların geri ödenmesi konusunda verilen
garantilerdir.
Borç Üstlenimi; sözleşmede, sözleşmenin süresinden önce
feshedilerek tesisin idare tarafından devralınmasının öngörülmesi halinde
şirket tarafından sağlanan ana kredinin ve varsa ana kredinin teminine yönelik
türev ürünlerden kaynaklananlar da dâhil olmak üzere mali yükümlülüklerin borç
üstlenim anlaşmasında öngörülen vade ve usule göre Müsteşarlık tarafından
üstlenilmesi ve ödenmesi anlamına gelir. Borç üstlenimine tabi kredi
anlaşmaları, yap-işlet-devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri ve benzeri
finansman modelleri kapsamında ilgili mevzuat hükümlerine dayanan ve bunlarla
sınırlı olmak üzere verilen garantilere dayanan kredi anlaşmalarıdır.
Tablo 7: Hazine Garantileri ve Borç Üstlenimine Tabi Kredi
Anlaşmaları (Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kamu Borç Yönetimi Raporu,
Mart 2019)
2017
|
2018
|
|
Hazine
Garantili Dış Borç Stoku (Milyar USD)
|
14,2
|
13,9
|
Kamu Kesimi
|
10,8
|
10,6
|
Özel Kesim
|
3,3
|
3,2
|
Borç
Üstlenimine Tabi Kredi Anlaşmaları (Milyar USD)
|
15,4
|
|
Avrasya Tüneli
|
1,0
|
|
Kuzey Marmara Otoyolu (Odayeri - Paşaköy)
|
2,7
|
|
Gebze-Orhangazi-İzmir Otoyolu
|
5,0
|
|
Kuzey Marmara Otoyolu (Kınalı - Odayeri)
|
1,0
|
|
Kuzey Marmara Otoyolu (Kurtköy - Akyazı)
|
1,6
|
|
Çanakkale - Malkara Otoyolu (Çanakkale
Köprüsü dahil)
|
2,8
|
|
Ankara - Niğde Otoyolu
|
1,3
|
Tabloya göre Hazine garantisi
altındaki dış borçlar 2018 yılsonu itibariyle 13,9 milyar dolar, borç
üstlenimine tabi kredi anlaşmalarından kaynaklanan garantiler de 15,4 milyar
dolardır. Bu tür garantiler, ancak borcu alanın taahhütlerini yerine
getirememesi, borcu ödeyememesi hâklinde Hazinece üstlenilip ödenmektedir.
İç Borç Stokunun
Vadesi ve Maliyeti
Hazinenin iç borç stokunun vadesi; söz konusu borçların geri ödenme
süresini ay olarak gösteren ölçüdür. İç
borçlanmanın ağırlıklı ortalama faizi ise bu borçların maliyetini bir başka
ifadeyle ortalama faizini gösterir. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde
faizler de yükseldiği için Hazine uzun vadeli borçlanmak yerine kısa vadeli
borçlanmayı tercih eder.
Tablo 8: İç Borç Stokunun Vadesi ve Maliyeti (Kaynak: Hazine ve
Maliye Bakanlığı, Kamu Borç Yönetimi Raporu, Mart 2019)
2017
|
2018
|
2019/2
|
|
İç
Borçlanmanın Ağırlıklı Ortalama Vadesi (Ay)
|
71,2
|
59,3
|
31,8
|
İç
Borçlanmanın Ağırlıklı Ortalama Maliyeti (Faizi, %)
|
11,4
|
17,5
|
18,6
|
Tablo; iç borçlanmanın ortalama
vadesinin giderek kısaldığını, ortalama maliyetinin de giderek yükseldiğini
ortaya koyuyor. Aslında bu iki gösterge birbirini açıklıyor. Enflasyondaki
yükselme sonucu ortalama maliyet (faiz) yükseldikçe borçlanma süresi de kısalıyor.
Bir başka ifadeyle Hazine, ileride enflasyonun bu düzeyde olmayacağını
düşeceğini beklediği için daha kısa vadeyle borçlanmayı tercih ediyor diye
düşünüyorum.
Özet ve Değerlendirme
2018 yılında yaşanan yüksek kur
artışları ve dolayısıyla enflasyonun yüksek seyretmesi sonucunda borç stoku
açısından olumlu sayılabilecek bir görünüm ortaya çıkmış, dış borç stoku
gerilemiştir. Buna karşılık aynı nedenle GSYH’de dolar cinsinden düştüğü için
bu olumlu görünüm borç yüküne yansımamıştır.
Dış borçlar içinde yabancı para
olarak en büyük ağırlık dolara aittir. Dış borçların yüzde 60’a yakını dolar üzerinedir.
İç borç yükünde gerileme olmasına
karşılık dış borç yükü artmaya devam etmektedir. Dış borç yükü 2018 yılsonu
itibariyle 2001 krizindeki oranı geçmiştir.
Türk özel kesimi, ekonomide
yaşanan sıkıntılar nedeniyle 2018 yılında net dış borç geri ödeyici konumuna
geçmiştir.
Hanehalkının borç durumunda
önemli bir değişiklik olmamıştır.
Kamu kesimi borçlanmasının vadesi
kısalmakta maliyeti artmaktadır.
Sonuç olarak kamu kesiminin dış
borç bağımlılığı son yıllarda özel kesime de geçmiş bulunmaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026109 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.