Eleştiri, Düşünce Özgürlüğünün Ürünüdür
Türk toplumunun eleştiri, karşı
düşünce açıklama gibi konularda tuhaf bazı yanlış yönelimleri ve takıntıları
var. Bütün toplum için geçerli değil tabii bunlar ama oldukça yaygın. En yaygın
saplantılardan birisi eleştiri ya da hatta konuşma hakkının yalnızca uzmanlarda
olduğu inancıdır.
Diyelim ki eğitim sistemini
eleştiriyorsunuz. Hemen bir kısım insan başlıyor: “Siz eğitim uzmanı mısınız da
bunu eleştiriyorsunuz?” “Siz iktisatçısınız bu konulara girmeyin” demeye. İlk
olarak ben eğitimci sayılırım. Çünkü 20 yıldır üniversitelerde ders veriyorum,
hocalık yapıyorum. İkincisi iktisatçı olmam bu konulara girmeme engel değil,
tam tersine bir sosyal bilimci olarak bu konular benim ilgi alanım içinde.
Diyelim ki hiçbiri değilim. Çocuklarım ya da torunlarım okuyor ve onların nasıl
yetiştirildiğini görüyorum. Bir aydın olarak o eğitimin eksikleri konusunda
elbette görüşlerim ve eleştirilerim olacak.
Diyelim ki futbolda bir eleştiri
yapıyorsunuz. Hemen başlıyor aynı koro “Siz futbolcu musunuz, hakem misiniz? Ne
anlarsınız futboldan da eleştiriyorsunuz?” Hiçbiri değilim, ama uzun yıllardır
futbol izleyicisiyim. Ve futbol benim izlemem için oynanıyor, hakemler için
oynanmıyor. Beğendiğim ya da beğenmediğim şeyleri söyleme hakkı bana ait. Bunun
için uzman olmaya gerek yok. Biraz meraklı olmak, bakmayıp da görmek yeterli.
Diyelim ki arkadaşlarınızla
karpuz aldınız ve kesip yemeye başladınız. Diyelim ki hiç beğenmediniz ve “bu
karpuz tatsızmış” dediniz. Arkadaşlarınız size “Nereden biliyorsun sen tarım
uzmanı mısın” diye sorarlar mı? Yıllardır karpuz yediğinize göre hangisinin iyi
hangisinin kötü olduğunu bir uzmana sormanıza gerek kalmadan söyleyebilirsiniz.
Eğer bir olayın tarafıysanız
(mesela öğretmen, öğrenci, veli ya da futbolcu, hakem, seyirci) o olayı
eleştirmeniz çok doğaldır. Olayın tarafı olmasanız bile eleştirebilirsiniz.
Hatta eleştiriniz yanlış da olabilir. Hiç önemli değil. O eleştiri belki
sisteme olumlu bir katkı sağlar.
Bütün bu mantıklı açıklamalara karşın
bizim toplumda eleştiriye tahammülsüzlük niçin yaygındır? Bunun birçok nedeni
var. Mesela kendisi sorgulayamayan, eleştiri yapamayan, hata yaparım diye
korkan insanlar başkalarının getirdiği eleştirilere kızarlar. Bunun altında
yatan temel neden psikolojiktir. Çoğu insan kendisi yaşamı boyunca bir şeyi
eleştiremediği için eleştiri yapanları kıskanır ve onlara kızar. Bir başka
önemli neden insanların yetişmesindeki biat kültürünün etkisidir. Taraftar
olmayı ideal olarak görmeleri sağlanan ve öyle yetiştirilen insanlar kendi
inandıklarının yanlış olduğunu söyleyene kızarlar. Oysa en yanlış görünen
eleştiriden bile bazen doğru bir şeyler çıkar.
İşin içinde hakaret, küfür filan
yoksa yanlış da olsa eleştiri iyi bir şeydir. İnsanın bir kez daha düşünmesini,
olaya bir kez daha bakmasını ve hatası, eksiği, yanlışı varsa düzeltmesini
sağlar.
Türk insanının sorunu, eleştiri
kültürüne kapalılığından önce düşünce özgürlüğü ve ifade özgürlüğüne uzak
olmasıdır. Yaşamı boyunca kitap okumayan, edebiyatla ilgilenmeyen, tek konuya
odaklı büyüyen, taraftar olmayı sorgusuz sualsiz kabul eden insanların
eleştiriden nefret etmekten başka yapacağı bir şey yoktur.
Çoğu sıradan insan, bütün
sıradanlığına karşın arzın merkezinde kendisinin olduğunu düşünür ve o nedenle
doğru sandığı şeyleri eleştiren insanların kendisini eleştirdiği endişesine
kapılır ve savunma konumuna geçer.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 2026139 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.