Bütçe ve Beyaz Filler
Bütçe dediğimiz tablo gelirler ve
giderler dengesidir. Bu ikisi arasındaki denge gelirler aleyhine bozuldukça
bütçe açığı büyür. Son dönemde bu eğilim oldukça yüksek görünüyor.
Aşağıdaki tablo 2019 yılının ilk
4 aylık sonuçlarını 2018 yılının ilk 4 aylık sonuçlarıyla karşılaştırıyor.
Milyar TL
|
2018/4
|
2019/4
|
%
|
Giderler
|
255,2
|
330,4
|
29
|
Faiz Dışı
Giderler
|
229,8
|
292,0
|
27
|
Faiz
Giderleri
|
25,4
|
38,4
|
51
|
Gelirler
|
232,0
|
276,0
|
19
|
Vergi
Gelirleri
|
190,9
|
203,0
|
6
|
Diğer
|
41,1
|
73,0
|
78
|
Bütçe
Dengesi
|
-23,2
|
-54,4
|
134
|
Bütçe
Dengesi / GSYH
|
-0,6
|
-1,4
|
|
Faiz Dışı
Denge
|
2,2
|
-16,0
|
-827
|
Vergi Gelirleri / FD Giderler (%)
|
83,1
|
69,5
|
-16
|
Tablonun bize gösterdikleri şunlar: (1) Bütçe giderleri geçen yıla
göre yüzde 29 artmış. Yani enflasyonun 10 puan üzerinde bir artış sergilemiş.
(2) Faiz giderlerindeki artış çok dikkat çekici. Kurlarda, enflasyonda ve
risklerdeki artışın faizleri artırmasının sonucu bu. (3) Bütçe gelirleri, bütçe
giderlerine göre 10 puan daha düşük artmış. (4) Vergi gelirlerindeki artış
yüzde 6 ile sınırlı kalmış. Ki bu görünüm, vergi gelirlerinin enflasyonun çok
altında arttığını gösteriyor. Yani Türkiye, bu dönemde enflasyon artışının üçte
birinden az vergi artışı sağlayabilmiş. (5) Diğer gelirler hızla artmış ve
rekor kırmış. Bu tutarın 33 milyar TL’lik bölümü Merkez Bankası kârı. (6)
Tabloda en dikkat çekici nokta vergi gelirlerinin faiz dışı giderlere olan
oranıdır. 2018’in ilk 4 ayında faiz dışı giderlerin yüzde 83,1’ini vergi
gelirleri karşılarken, bu oran 2019’un ilk 4 ayında yüzde 70’in altına düşmüş
bulunuyor ve bu görünüm bütçenin giderek sağlıksız bir görünüm içine girdiğini
ortaya koyuyor. Ekonominin küçüldüğü ama enflasyonun çok yüksek oranda kalmaya
devam ettiği bir ortamda vergi gelirleri enflasyonu karşılayamayacak bir düzeye
gerilemiş ve harcamalar enflasyondan hızlı artmaya devam etmişse bütçedeki
sorun ciddidir.
Bütçe böyle bir duruma düştüğünde ne yapılır? 5 şeyden birisi
yapılır: (1) Vergiler attırılır. Türkiye sürekli seçim içinde olduğu için
vergilerin arttırılması bir yana vergi oranlarını düşürmeyi tercih ediyor. (2)
Harcamalar kısılır. Türkiye bunun tam tersini yapıp gerekli gereksiz birçok
altyapı yatırımına girişerek harcamaları arttırıyor. (3) Biraz vergi
arttırılır, biraz harcama kısılır, böylece karma bir yöntem uygulanarak denge
sağlanabilir. (4) Borçlanma arttırılır. (5) Tek seferlik gelirler bulunur
(vergi affı, imar barışı, varlık barışı, bedelli askerlik, Merkez Bankası kârının
erken aktarımı gibi.)
Türkiye, 4 ve 5’inci yolları
tercih ediyor. Biraz borçlanmayı arttırıyor, daha çok tek seferlik gelirler
bulmaya yöneliyor. Örneğin Merkez Bankası’nın ihtiyat akçelerinin bütçe
gereksiniminde kullanılması konusu gündeme gelebiliyor.
Ne yapmak lazım? Böyle bir durumda bütçeyi toparlamak mı doğrudur
yoksa açık vererek büyümeyi toparlamak mı? İlk yanıtlanması gereken soru budur.
Eğer açık vererek büyümeyi toparlamak tercih ediliyorsa riskleri arttıracak
hamlelerden kaçınmak gerekir. Oysa Türkiye, büyümeyi toparlamayı tercih ettiği
halde riskleri hızla arttıracak adımları atarak ortamı bir türlü büyümeyi
yükseltecek duruma getiremiyor.
Eğer bütçeyi toparlamak tercih
edilecekse o zaman beyaz fil[i] diyebileceğimiz bir kısım gereksiz yatırımlardan
vazgeçmek, harcamaları kısmak, gerekecektir.
Uzun yıllardır Türkiye’ye olan
yabancı ilgisini ayakta tutan konuların başında gelen bütçeyi toparlamak
önemlidir. Buna karşılık büyümenin eksi olduğu bir ekonominin yabancı yatırımcı
çekmesi de kolay değildir.
Özetle Türkiye, bir kez daha,
kırk katır ile kırk satır arasında tercih yapmak durumundadır. Bu iki hedef
arasındaki çelişkili durumu bir arada çözmenin tek bir yolu vardır:
Bekleyişleri değiştirmek, olumsuz bekleyişleri olumluya çevirebilmek.
[i] Beyaz fil, sahibi
tarafından, örneğin güzel görünümü dolayısıyla, elden çıkarılmayan, maliyet ve bakım
giderlerinin yüksekliği nedeniyle zarara yol açan varlıklar ve mülkler için
kullanılan bir deyimdir.
bütçe konusunda
Borçlanarak Yaşamanın Maliyeti 17 Şubat 2026ABD Bugün Kapanabilir30 Eylül 2025Devasa Bütçe Açığı Nasıl Finanse Edildi? 23 Ocak 2025Bütçe Açığı Rekoru16 Ocak 2025100 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.