Yedek Akçe, Merkez Bankası, Hazine
Tartışmayı bir çerçeveye
oturtabilmek için belirtmemiz gereken iki konu var: (1) Türkiye Cumhuriyet
Merkez Bankası (TCMB) çok ortaklı bir anonim şirkettir. Hazine, yüzde 55 payla TCMB’nin
en büyük pay sahibidir. Geri kalan yüzde 45 pay çok sayıda kurum ve kişiye
aittir. (2) TCMB, yasasındaki özel hükümler ve düzenlemeler dışında, diğer
anonim şirketler gibi Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir.
Genel Kanuni Yedek akçe (ya da
ihtiyat akçesi); doğabilecek risklere karşı şirketi korumak ve acil durumlarda
kullanılmak üzere şirketlerin yıllık net kârından belirli oranda ayrılan ve
ortaklara dağıtılmayıp şirket bünyesinde bir çeşit yedek sermaye olarak tutulan
paradır.
Genel kanuni yedek akçe Türk
Ticaret Kanunu’nun 519’uncu maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre şirketlerin
yıllık kârlarının yüzde beşini, sermayelerinin yüzde 20’sine ulaşıncaya kadar
genel kanuni yedek akçe olarak ayırması gerekir. Bu yüzde 20’lik sınıra
ulaşıldıktan sonra da belirli koşulların oluşması halinde yedek akçe ayrılmaya
devam edilir. Yedek akçe yalnızca şirket zararlarının kapatılması, işlerin iyi
gitmediği zamanlarda işletmeyi devam ettirmeye veya işsizliğin önüne geçmeye ve
sonuçlarını hafifletmeye elverişli önlemler alınması için kullanılabilir. Aynı
maddede “özel kanunlara tabi olan anonim şirketlerin yedek akçelerine ilişkin
hükümler saklıdır” hükmü de yer almaktadır. Bu son hükümden hareketle TCMB
Kanununa özel hükümler konmuştur. TCMB, kanununun 60’ıncı maddesine göre yıllık
net kârının yüzde 20’sini genel kanuni yedek akçe olarak ayırmak zorundadır.
Yeni düzenlemeyle TCMB Kanunu'nun
60'ıncı maddesinde değişiklik yapılıyor ve bankanın son yıl kârından ayrılan yedek
akçe (ihtiyat akçesi) dışında, o yıla kadar birikmiş olan yedek akçelerin her
yıl kâra katılarak dağıtılabilmesi hükme bağlanıyor. Ayrıca bankanın her yıl
ayırdığı kanuni yedek akçe oranı da yüzde 10’a düşürülerek dağıtılabilir kâr
miktarı, dolayısıyla kârdan Hazineye verilecek miktar artırılıyor.
Hazine, bu yıl bütçenin seçimler
nedeniyle düştüğü durumu toparlayabilmek için önce TCMB’nin kâr dağıtımı için
genel kurulun yapılacağı Nisan aynı beklemeden kâr payını Ocak ayında avans
olarak alabileceği bir düzenlemeyi yasalaştırdı. Bu yolla Nisan ayında alacağı
33 milyar TL tutarındaki kâr payını Ocak ayında tahsil ederek daha az
borçlanmayı ve faiz artışını frenlemeyi hedefledi. Ne var ki bu düzenleme
ikinci seçimin yarattığı kamu harcamalarının ortaya çıkardığı ek bozulmaları
durdurmaya yetmedi. Bu kez gündeme Merkez Bankası’nın birikmiş yedek akçeleri geldi
ve bu yeni düzenleme hazırlandı.
Aslında Merkez Bankası’ndan
Hazineye para verilmesi için bu kadar dolambaçlı yasalara, değişikliklere gerek
yok. Merkez Bankası Kanun’una “Merkez Bankası ihtiyaç halinde Hazine’ye
istediği parayı verir” diye bir hüküm konsa bu işlem daha kolay olurdu. Çünkü
ikisi de para basmayla sonuçlanacağı için farklı adlar konulsa da sonuçları
itibarıyla aynı kapıya çıkıyor.
Günümüzde Merkez Bankası’nın
anonim şirket statüsünde de olsa yedek akçe ayırmasına gerek yok. Para basma
yetkisi olan bir kurumun yedek akçe ayırması çok da anlamlı görünmüyor. Ama
daha anlamsızı kısa vadeli avans uygulamasını kaldırmış bir ülkenin, ondan çok
daha kötü bir uygulamayla Merkez Bankasından Hazineye para aktarması.
Oysa Merkez Bankası’nın ayırdığı
yedek akçelerle döviz ve/veya altın alıp bunları rezervlerine eklemesi şeklinde
bir değişiklik yapılsaydı kaybedilmiş itibar geri kazanılabilirdi.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026118 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.