Tam Rekabet Piyasası Hayalden Gerçeğe Dönüşüyor
Günümüzde okutulan mikroekonomi
teorisi William Stanley Jevons, Leon Walras ve Carl Menger tarafından birbirine
çok yakın zamanlarda farklı çalışmalarla ortaya konulan yaklaşımlarla biçimlenmiş
sonrasında Alfred Marshall, Wilfredo Pareto ile aşağı yukarı bugünkü
çerçevesine oturtulmuştur. Sonrasında kuşkusuz pek çok katkı yapılmıştır
teoriye. Eksik rekabet piyasaları bunların en önemlilerinden birisidir.
Okullarda okutulan mikroekonomi
teorisi tam rekabet piyasasını esas alan bir model üzerine kuruludur. Konu
ekonomi bilimi olduğunda en büyük tartışma konularından birisi budur: Miroekonomi
teorisinin üzerine inşa edildiği tam rekabet piyasası gerçek yaşamda var mıdır?
Yanıt yoktur şeklinde olduğunda anaakım ekonomi teorisi de tartışmalı hale
geliyor.
Tam rekabet piyasasının birtakım
koşulları var. Çokluk veya atomizite koşulu; alıcı ve satıcının çok olması
demektir. Burada kastedilen çokluk alıcı ve satıcılardan hiçbirinin piyasa
fiyatını belirleyememeleri veya değiştirememeleri anlamına gelir. Tam rekabet
piyasasında oluşan fiyat, alıcı için de satıcı için de veri ve tek fiyattır. Bölünebilme
koşulu; piyasada alımı ve satımı yapılan malın veya hizmetin en küçük homojen
birimlere bölünebilmesi ve özellikle alıcı ve satıcıların istedikleri miktarda
mal alıp satabilme imkânı anlamına gelir. Homojenlik koşulu; alımı ve satımı
yapılan mal veya hizmetin birimlerinin aynı olması demektir. Şeffaflık koşulu; alıcı
ve satıcıların istedikleri her bilgiyi istedikleri kadar elde edebilme imkânını
ifade eder. Akışkanlık koşulu; mal ve hizmetlerin ve üretimde kullanılan
girdilerin yer değiştirmelerini kısıtlayan unsurların bulunmaması anlamına gelir.
Bugüne kadar bu koşulların bir
arada bulunması, bulunsa bile sürekliliğinin sağlanması neredeyse imkânsızdı.
Bu yüzden mikreokonominin belkemiğini oluşturan tam rekabet piyasası gerçek
yaşamda karşılaşılmayan, model olarak kullanılan bir piyasa şekli olarak
değerlendiriliyordu. Gerçek yaşamda
karşımıza çıkan eksik rekabet piyasaları (tekelci rekabet, oligopol, düopol,
monopol vb) dururken ve örneğin en yaygın görülen tekelci rekabet piyasası
varken rastlanması neredeyse mucize olan tam rekabet piyasasının teorinin belkemiği
olarak alınması günümüz mikroekonomi teorisine en fazla yöneltilen
eleştirilerin başlında geliyordu.
Bu eleştiri günümüze kadar çok
haklı bir eleştiriydi. Ne var ki ilginç biçimde günümüzde e-ticaretin
yayılmasıyla birlikte tam rekabet piyasasına çok yakın bir piyasa yaşama
geçmeye başladı.
E ticarette, tüketici açısından başka
ticaret yollarında pek mümkün olmayan bazı üstünlükler söz konusu. Mesela
çokluk koşulu yani alıcı ve satıcının çokluğu gerçekleşebiliyor. Herhangi bir
malın birçok satıcısı var. Alıcı da çok sayıda olunca kimse fiyatı tam olarak belirleyemiyor.
Bölünebilme koşulu da işliyor sayılır. Bir maldan istediğiniz kadar sipariş
edebilme imkânınız var. Homojenlik koşulu da işliyor. Siparişini verdiğiniz mal
birimleri aynı. Şeffaflık koşulu belki de şimdiye kadar hiç olmadığı kadar
geçerli. Bir malı almadan önce o malı daha önce alanların yorumlarını,
eleştirilerini, şikayetlerini okuyabiliyorsunuz. Ayrıca aynı malı satan
sitelerde fiyat karşılaştırması yapabiliyorsunuz. Böylece asimetrik bilgi de
büyük ölçüde ortadan kalkıyor. Tek tartışmalı konu akışkanlık konusu. E
ticaretin bu konuya getirdiği bir yenilik bulunmuyor. Bununla birlikte vergi
mevzuatının bu alandaki zayıflığı akışkanlığı konvansiyonel alanlara göre biraz
daha rahat hale getiriyor.
Tam rekabet piyasasının bir
idealden ibaret olduğu, bu piyasanın gerçek yaşamda bulunmadığı, dolayısıyla
ekonomi teorisinin belkemiğini oluşturan yapının sakat olduğu görüşü son elli
yılda neoklasik ekonomi teorisine yöneltilmiş en önemli eleştirilerden
birsiydi. Ve bu eleştiri haklıydı da. Ne var ki e ticaretin tam rekabet
piyasasına çok yakın bir yapıyla ortaya çıkması bu eleştiriyi geriye itmeye
başladı.
E ticaretin, dünya toplam ticaret
hacmi içindeki payı henüz yüzde 12’lerde bulunuyor. Henüz ticaretin tümü üzerinde
etkili olması söz konusu değil. Buna karşılık zaman içinde büyüyerek konvansiyonel
ticaretin ağırlığını devralmasıyla tam rekabet piyasasının çok daha yaygın
biçimde egemenlik kazanması beklenebilir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026104 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.