Zorunlu Karşılıklar ve Döviz Kurlarının Artışı
Merkez Bankası’nın
Zorunlu Karşılıklar Kararı
Merkez Bankası, bankaların açtığı
kredilerin ekonominin toparlanmasına yetmediği görüşünden hareketle mevduata uyguladığı
zorunlu karşılıkların[i]
oranlarını ve bu karşılıklar için ödediği faizin oranını [ii]bankaların
kredi artışlarını dikkate alacak şekilde farklılaştırdı.
Aşağıdaki tablo bu yeni düzenleme
sonrasında kredi artış oranına göre farklılaşan zorunlu karşılık oranlarını ve
bu karşılıklara uygulanacak faiz oranlarını gösteriyor (zorunlu karşılıklar
mevduatın cinsine ve vadesine göre farklılıklar göstermekle birlikte burada,
konuyu basitleştirmek amacıyla, Türkiye’de tasarrufların en fazla yoğunlaştığı
3 aya kadar vadeli mevduat örnek olarak alınmıştır.)
TL
Zorunlu Karşılık Oranları
|
%
|
Kredilerini
%10 - 20 aralığında arttıran bankalar için
|
2
|
Diğerleri
için
|
7
|
TL
Zorunlu Karşılık Faiz Oranları
|
%
|
Kredilerini
%10 - 20 aralığında arttıran bankalar için
|
15
|
Diğerleri
için
|
5
|
Bu yeni düzenleme ile piyasaya
yaklaşık 5,4 milyar TL ve 2,9 milyar ABD doları karşılığı altın ve döviz
likiditesi verileceği tahmin ediliyor.
Bu düzenlemenin açıklanmasının
ardından kurlarda yükseliş başladı. Normal olarak piyasaya ek döviz
verildiğinde kurlarda düşüş olması gerekir. Piyasaya 2,9 milyar dolar karşılığı
altın ve döviz likiditesi verileceği açıklandığı halde kurlarda niçin artış yaşandı?
Bu soruyu yanıtlayabilmek için düzenlemenin yarattığı sorunlara bir göz atalım:
(1) Firmaların kredi borçlarını ödeme konusunda sıkıntı çektiği bir ortamda bankaların
kredi artışına zorlanması doğru bir yaklaşım değil. Her bankanın kendine özel
durumu ve buna uygun bir sermaye yeterlilik rasyosu var. Zorlamayla arttırılan
kredilerin geri dönmemesi durumunda sermaye yeterlilik rasyolarının
zorlanmasıyla bu bankalar zor duruma düşebilir. Esasen çoğu da bugün rahat bir
konumda değiller. Bankaların zor duruma düşmesi ekonomiyi iyice içinden
çıkılmaz bir noktaya taşıyabilir. (2) Bu düzenleme rekabet kurallarına aykırı
görünüyor. Çünkü kamu bankaları hükümetten aldıkları talimatla kredilerini
arttırıyor, faizlerini düşürüyorlar. Sonuçta bu bankaların sahibi kamu kesimi
olduğu için artan kredilerden sorun çıkması halinde sermaye artırımı
gereksinimlerini Hazine, topladığı vergi ve benzeri karşılıksız fonlarla
karşılayabilir. Oysa özel kesim bankaları için böyle bir olanak yok.
Dolayısıyla onların kredilerini aynı kolaylıkla arttırıp bu indirimlerden
yararlanmaları o kadar kolay değil. (3) Bu uygulama fiiliyatta kamu bankalarına
yönelik olacağı için uygulaması terk edilen görev zararından farklı bir şey
değil. Kamu bankaları, bir süredir, hükümetin talimatıyla düşük faizli ve
yüksek miktarda kredi vermiş ve bir anlamda görev zararıyla karşılaşmış
bulunuyorlar. Ne var ki bu uygulamanın görev zararı olabilmesi ve bu bankalara
uğradıkları zararın ödenebilmesi için bir kararname olması gerekiyor. Görev
zararı uygulaması geçmişte birçok soruna yol açtığı ve çok eleştirildiği için
hükümet bu ad altında bir uygulama yapmaktan kaçınıyor ve bu uygulamayı gündeme
getirecek kararnameler çıkarmak yerine sözlü talimat veriyor. Talimat ne
şekilde olursa olsun kamu bankaları bu uygulamayla zarar ediyor ve ortada bir
kararname olmadığı için de zararlarını devletten alamıyor. Zorunlu karşılıklarda
yapılan bu değişiklik kamu bankalarının, adına görev zararı denilmeyen bir yöntemle
görev zararı almalarının yolunu açıyor. Geçmişte görev zararını Hazine öderdi bu kez bu yeni yöntemle yaratılan zararı Merkez Bankası ödeyecek.
Döviz Kurları
Niçin Yükseldi?
İktisatçılara, finansçılara,
piyasa analistlerine, bankacılara özetle ekonomiyle ilgisi olan herkese
vatandaştan son dönemlerde en fazla yönelen soru: “Kurlar niçin yükseliyor?”
Hemen arkasından ikinci soru geliyor: “Bu yükseliş devam eder mi?” Eğer ilk iki
soruyu yanıtlamışsanız üçüncü soru da geliyor: “Yılsonunda kur ne olur?”
Son iki günde kurlarda yaşanan
yükseliş (ya da TL’nin dış değerindeki kayıplar) Türkiye’ye özgü değil.
Özellikle Arjantin’in kredi notunun Fitch ve S&P tarafından çöp düzeyine
indirilmesi sonrasında gelişme yolundaki ekonomilerin paralarının dış
değerlerinde düşüşler oldu.
Aşağıdaki tablo kırılgan beşli
ülkelerinin paralarının Dolara karşı değer kayıp/kazançlarını ve parasal
durumlarını etkileyen başlıca göstergeleri gösteriyor
1 USD Karşılığı Ülke Paraları
|
Dolara Karşı
|
Değişim (%)
|
|||
2017
|
2018
|
20.08.2019
|
2018/2017
|
2019/2018
|
|
Brezilya
(Real)
|
3,3125
|
3,8812
|
4,0746
|
-14,65
|
-4,75
|
Endonezya
(Rupiah)
|
13.550
|
14.390
|
14.267,5
|
-5,84
|
0,86
|
Hindistan
(Rupee)
|
63,8725
|
69,7675
|
71,6588
|
-8,45
|
-2,64
|
G.
Afrika (Rand)
|
12,3828
|
14,3467
|
15,3604
|
-13,69
|
-6,60
|
Türkiye
(TL)
|
3,7872
|
5,2894
|
5,7239
|
-28,40
|
-7,59
|
Türkiye
(TL) Hariç Ortalama
|
-10,66
|
-3,28
|
|||
Enflasyon
|
MB Faizi
|
CDS
|
|||
Brezilya
|
3,22
|
6,00
|
138
|
||
Endonezya
|
3,32
|
5,75
|
93
|
||
Hindistan
|
3,15
|
5,40
|
74
|
||
G.
Afrika
|
4,50
|
6,50
|
191
|
||
Türkiye
|
16,65
|
19,75
|
406
|
||
Türkiye
Hariç Ortalama
|
3,55
|
5,91
|
124
|
||
Türkiye bu tablolara göre en
riskli ekonomi görünümünde kalmaya devam ediyor. Enflasyonu, Merkez Bankası
faizi ve risk derecesini gösteren CDS primi en yüksek ekonomi konumunda. Böyle
olunca parasının değer kaybında da en önde gidiyor. Türkiye’ye en yakın ekonomi
Güney Afrika, onu Brezilya izliyor. Brezilya, birçok sıkıntıya karşın son
zamanlarda özellikle komşu Arjantin’deki olumsuz gelişmelerden en fazla
etkilenen ülke konumunda bulunuyor.
Türkiye, risk sorununu çözemiyor.
Tam tersine risklerini artırıyor. Örneğin ABD ile ilişkileri olumlu yönde
gelişmeye başlarken bu kez başka bazı olumsuz gelişmeler ortaya çıkıyor. Ekonomide
atılan birçok adım, mesela Merkez Bankası’nın sorunları arkadan dolaşarak çözme
çabaları riskleri artırıyor. Riskler artınca da ister istemez kurlar
yükseliyor. Sonuçta ortaya konulan birçok çaba da boşa gitmiş oluyor. Ve
Türkiye sürekli ve inatla bunları yapıyor, yapısal reformları yapmamak için
çeşitli yan yollara girip oralarda tıkanıyor. İşin kötüsü bu yeni bir eğilim
de değil. Son 50 yılda Türkiye hep bunu tekrarladı.
Geldiğimiz noktada Türkiye,
dünyanın en riskli ekonomilerinden birisi konumunda bulunuyor.
Aşağıdaki tablo dünyanın risk haritasını
gösteriyor
Açık yeşiller CDS primi 100’ün altında
olan düşük riskli ülkeleri, sarılar 100 ile 300 arasında CDS’e sahip orta
riskli ülkeleri, kırmızılar CDS primi 300’den fazla yani yüksek riskli ülkeleri
gösteriyor.
Kırmızı ile işaretlenmiş yüksek
riskli ülkeler Arjantin, Venezuela, Pakistan, Ukrayna ve Türkiye. Ne yazık ki
yıllardır yapısal sorunları çözmek yerine hep kestirme yollardan gidip mucize
yaratmaya çalışarak kaybedilen zamanların faturası bu. Bunun son örneği zorunlu
karşılıkları rekabeti bozacak biçimde kullanmak.
Türkiye’nin artık bu tür kestirmeden
giderek sağlamaya çalıştığı geçici çözümleri bir kenara bırakıp gerçek ve
kalıcı çözümlere girmesi şarttır. Yapılması gereken şeyler en başta hukukun
üstünlüğü, yargı reformu, demokrasi, erkler ayrımı ile başlayıp ekonomik
düzenlemelerle devam ettirilmesi gereken yapısal reformlar. Türkiye bundan
kaçtığı son 60 yıl süresince belirli aralıklara başladığı noktaya dönmüş
olmasına karşın hala kestirme yollar aramaya ve geçici çözümler denemeye devam
ediyor.
Hataları tekrar ederek doğruyu
bulmak ne yazık ki mümkün değil.
[i] Zorunlu karşılıklar: Merkez Bankasının,
kabul ettikleri mevduat karşılığında bankaların kendisine yatırılmasını zorunlu
kıldığı miktarlardır. Zorunlu karşılık oranının yüzde 10 olduğunu ve bir
kişinin bir bankaya 10.000 TL mevduat yatırdığını düşünelim. Bu durumda söz
konusu banka bu mevduatın yüzde 10’u olan 1.000 TL’yi ayırıp zorunlu karşılık
olarak Merkez Bankası’na yollayacak ve kalan 9.000 TL’lik kısmını kredi olarak
kullandırabilecektir.
[ii]
Merkez
Bankası zorunlu karşılıklar için bankalara faiz öder. Bu oran genellikle piyasa
faizinden düşüktür. Bu oranın yüzde 5 olduğunu varsayalım. Bu durumda Merkez
Bankası söz konusu bankaya yıllık (1.000 x 0,05 =) 50 TL faiz ödeyecektir.
kur konusunda
Yen’e Müdahale: Dünya Yeni Bir Kur Savaşının Eşiğinde mi?3 Ağustos 2026TL Mevduatı mı Dolar mı? 15 Temmuz 2026Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur? 15 Haziran 2026Yüksek Faiz Düşük Kur16 Nisan 2026169 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.