Bilim ve Ekonomi Biliminin Yeri
Bilim kelimesi (science) Latince bilgi anlamına gelen
scienta sözcüğünden türemiştir. Bilim, evren ile ya da evrendeki varlık ve
olaylarla ilgili bilgilerden yola çıkarak evrene veya bu varlık ve olaylara
deneyle doğrulanabilir açıklamalar getirme çabası olarak tanımlanabilir.
Bilimin bu noktada üç önemli özelliğinden söz edebiliriz: (1) Bilgi, (2)
Deneyle doğrulama, (3) Açıklama çabası.
Bilim başlıca iki alana ayrılır: (1) Doğa bilimleri ya da
fizik bilimler (evren ve doğa üzerindeki çalışmaları kapsar), (2) Sosyal
bilimler (insan ve toplum davranışları üzerine yapılan çalışmaları kapsar.)
Ekonomi bilimi, insanın doğa, insanın insan, insanın toplum
ve insanın mal ve hizmet ile olan ilişkilerini konu alır. İnsanın doğa ile
ilişkisi kendisini üretimde gösterir. İnsanın insan ile ilişkisi kendisini
ticaret gibi ya da mali hizmetler gibi alanlarda gösterir. İnsanın toplumla
ilişkisi kendisini örneğin çalışma yaşamında gösterir. İnsanın mal ve hizmet
ile olan ilişkisi de örneğin tüketim, yatırım gibi alanlarda ortaya çıkar.
Ekonomi bilimi insan ve toplum davranışları üzerine kurulu bir bilim olduğu
için sosyal bilimler arasında kabul edilir.
Bilimin amacı gerçeğin bir modelinin ortaya konulmasıdır.
Buradaki kritik soru şudur: Ortada bir gerçek varken bunun modelini niçin
ortaya koymaya çalışırız? Gerçeği bir model çerçevesinde ortaya koymamızın iki
nedeni var: (1) Gerçeğin karmaşık görüntüsünü soyutlamalarla basitleştirip
anlaşılırlığını kolaylaştırmak, (2) Her defasında karşımıza çıkan olayı yeniden
anlayıp açıklamaya çalışmak yerine elimizdeki modele bakarak çözümlemeye
gitmek.
Ekonomi bilimi bir sosyal bilim olduğu ve insan ve toplum
temelli olaylarla ilgilendiği için yukarıda saydığımız aşamalardan (2) numaralı
olanında yer alan deneylerin yapılmasına olanak yoktur. Örneğin ‘bir malın
fiyatı arttığında o mala yönelik talep azalır’ önermesini yaptığımızda bunu
laboratuvarda deneyle test etmemiz söz konusu değildir. O nedenle sosyal
bilimlerde ve dolayısıyla ekonomide deneylerin yerini gözlemler alır. Eldeki
verileri inceleyerek fiyat arttığında talepte düşme olduğunu birçok mal ve
birçok yerde gözlemlediğimiz zaman bu gözlemler bize doğa bilimlerindeki
(örneğin kimya laboratuvarındaki) deneyler kadar güvenilir sonuçları vermiş
olur.
Merak; araştırma ve öğrenmeye yönelik bir davranış
biçimidir. İnanç; bir kişiye, bir şeye, herhangi bir öğreti ya
da görüşe duyulan ve kanıta dayalı olması gerekmeyen inanıştır. İnanç, tartışmasız kabulle, bilim merak,
kuşku ve tartışmayla başlar. Tartışmasız kabuller, ön yargılar, merakın ya da
merak edilenin araştırılmasının önünü keser ve araştıranı yanlış yollara sevk
eder. Herhangi bir konuda analize başlamadan önce bilinmesi gereken ilk konu
budur: Bir analize girişirken her türlü ön yargıdan, tartışmasız kabulden ve
dolayısıyla inançtan sıyrılmak gerekir. Bunu başarabilmek ne yazık ki burada
yazmak kadar kolay değildir. Hepimizin birçok tartışmasız kabulü, inancı,
saplanıp kaldığımız ön yargılarımız var. Bunlar, bazen gerçekleri görmemize,
bazen de gördüğümüz gerçeği kabul etmemize engel olabilir.
Çoğu kez bir çalışmaya, bir araştırmaya başlarken nasıl bir
beklenti içinde olduğumuzu düşünerek başlarız. Bu tür bir beklenti ya da
öngörü, bir çalışmanın neredeyse olmazsa olmaz koşuludur. Buna karşılık bu
beklentiyi çalışmaya başladığımız aşamadan ileriye götürmememiz gerekir. Çünkü
o zaman Sherlock Holmes’in dediği sorun çıkar karşımıza: “Bir kişinin verilere
dayanmadan teori oluşturması en büyük hatadır. Böyle bir hata, teoriyi
gerçeklere uydurmaya çalışmak yerine teoriye uyması için gerçekleri eğip
bükmeye iter kişiyi.” Bu
tıpkı, düşlerimizde gördüklerimizi gerçek yaşamda aynen tekrarlamaya çalışmamız
gibi çoğu kez anlamsız, hatta yanlış işlere yönelmemize neden olacak bir yere
götürür bizi.
Bilimin amacı gerçeğin bir modelinin ortaya konulmasıdır.
Gerçek değişebilir mi? Fizik ve doğa bilimlerde gerçek değişmez ama insanların
gerçek hakkındaki eksik bilgileri değişebilir. Mesela Einstein evrenin sabit
olduğunu düşünmüş ve buna göre bir teori geliştirmişti. Edwin Hubble teleskopla
yaptığı ayrıntılı incelemeler sonucu yıldızların dünyadan çok ağır bir tempoyla
uzaklaştığını gözlemleyince evrenin genişlediği (evrensel enflasyon) görüşünü
ortaya attı. Einstein bunu öğrendiğinde sabit evren teorisinin yaşamının en
büyük hatası olduğunu itiraf etti. Gerçeğin değişimi bazen bizim gerçeği tam
olarak tanımlayamamamızdan değil gerçeğin değişmesinden kaynaklanır. Bu daha
çok sosyal bilimlerde ortaya çıkar. Çünkü sosyal bilimler insanla uğraşır.
İnsan, zamana, modaya, algılara, beklentilere göre değişebilir. Bir zamanlar
kolesterol yapıyor diye gözden düşen yumurta tüketimi bu iddianın aslı olmadığı
öne sürülünce yeniden artabilir. Japonya’da insanlar ellerine geçen gelirin
yüzde 40’ını tasarruf ederken Amerikalılar sadece yüzde 20’sini tasarruf ediyor
olabilirler. Kültür farkları, yetişme tarzları, adetler, gelenekler, moda
insanları farklı kılar. Bu farklılıklar birçok konuda evrensel teoriler
geliştirilmesini engeller[i].
Bütün bunlardan çıkan sonuç ekonominin arz yasası, talep
yasası gibi bazı konularda evrensel olmasına karşılık tüketim eğilimi, tasarruf
eğilimi gibi bazı konularda yerel olduğu sonucudur. O nedenle çoğunlukla ABD,
İngiltere, Almanya gibi gelişmiş ekonomilerde geliştirilmiş ekonomi
teorilerinin bizim gibi ülkelerde bire bir uygulanması mümkün değildir. Örneğin
sürprizlere yer olmamasını savunan rasyonel beklentiler teorisi bizim gibi
sürekli sürprizlere açık bir ekonomide yerini siyasetten sürekli irrasyonel
kararlar ve uygulamalar beklemek biçiminde formüle edilebilecek bir “irrasyonel
beklentiler teorisine” bırakır. Buna karşılık bu irrasyonel yaklaşımlar
süreklilik kazanırsa insanlar onları da rasyonalize edeceği için (yani sürekli
irrasyonal adımlar beklemeye alışacağı için) o da sonunda rasyonel beklentilere
dönüşebilir[ii].
[i]
Buraya kadar yazdıklarımın çok daha geniş ve ayrıntılı biçimi Ekonomide Analiz
(Remzi Kitabevi Yayınları) adlı kitabımda yer alıyor.
[ii] İrrasyonel beklentiler teorisi tarafımdan ortaya konulmuştur. Bu deyimi ve çerçevesini ilk kez 1996 yılında "Türkiye İçin Bir Ekonomik İstikrar Programı Önerisi" adı altında yazdığım ve zamanın hükümetine sunduğum raporda konu etmiştim.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202669 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.