Geldik Küresel Krizin Üçüncü Aşamasına
2011’de Yaptığım
Analiz
29 Eylül 2011 tarihli Radikal
Gazetesinde yazdığım ‘Krizin Üçüncü Aşaması’ başlıklı yazım, krizin üç aşamalı
olabileceği yolunda yapılmış ilk analizdir. Bu yazımı burada sizlerle bir kez
daha paylaşıyorum.
“İlk aşaması ABD'yi, ikinci aşaması AB'yi
etkileyen krizin üçüncü aşaması, gelişme yolundaki ekonomileri etkileyecek. İlk
aşaması ABD’yi, ikinci aşaması AB’yi ağır biçimde etkileyen küresel krizin
üçüncü aşamada gelişme yolundaki ekonomileri etkisi altına alacağını ve asıl
krizin o zaman ortaya çıkacağını tahmin ettiğimi daha önce yazmıştım. ABD ve
AB’nin krize girmesinden bir ölçüde etkilenmiş olsalar da gelişme yolundaki
ekonomiler bugüne kadar krizi bir şekilde kendilerinden uzak tutmayı
başardılar. Sanırım artık bu aşamada bu pek mümkün olmayacak…
Şu sıralarda içine girdiğimiz
dönemde dünya büyümesinde ciddi bir düşüş yaşanması bekleniyor ve bunun
etkisiyle bu tür hammaddelere olan talep düşüyor. Bu durum, bu tür hammaddeleri
üretip satan ekonomilerin yavaş bir seyirle de olsa sıkıntı içine girebileceğini
gösteriyor. Yükselen piyasa ekonomilerinin bazıları ise hammadde satıcısı
değil. Bunlar tıpkı gelişmiş ekonomiler gibi sanayi ürünleri ya da gelişme
yolundaki diğer ekonomiler gibi tarım ürünleri satarak döviz geliri elde
ediyorlar. Bir bölümünde turizm gelirleri de ağırlıklı yer tutuyor. Türkiye bu
kategoride hem sanayi ürünleri ihraç eden hem de turizm gelirleri önemli
miktarlara ulaşmış olan bir yükselen piyasa ekonomisi…
IMF ve Dünya Bankası genel kurul
toplantıları sırasındaki gelişmelere bakılırsa gelişmiş ekonomiler henüz
sorunun nasıl çözüleceği konusunda, eylem birliği bir yana, düşünce birliği
oluşturmaktan bile uzak görünüyorlar. Çok açık olarak görülüyor ki küresel
sistemin bugünkü temel sorunu, ortak eylemi organize edecek bir liderin olmaması."
Bugünkü Görünüm
Geldiğimiz aşamada durum bu
söylediğim çerçevede gelişmiş görünüyor. Lider sorunu o gün yazdığımdan daha
vahim bir görünüm içinde bulunuyor. ABD Başkanı Trump, kapitalist sistemin
liderliğine soyunmuş olan ABD’nin bu liderliği yapmasının önünde ciddi bir
engel oluşturuyor. Aldığı kararlar, yaptığı açıklamalarla Kuzey Kore liderinden
pek de farklı bir görünüm içinde değil. ABD Başkanlarının, özellikle
uluslararası ilişkilerde, en önemli danışmanları geçmişte hep İngiltere Başbakanları
olmuştur. İngiltere Başbakanı Johnson’un ise Trump’a akıl verecek hali var mı
bilmiyorum.
Trump’ın, ABD’nin başta Çin olmak
üzere büyük dış ticaret açığı verdiği ülkelere karşı bir ticaret savaşı
başlatması aslında bir noktaya kadar ülkesinin çıkarınadır. Bir noktaya kadar
ifadesinden kastettiğim konu ABD’nin üretim maliyetleri meselesidir. Çünkü Çin,
ABD’nin üretim maliyetlerinin düşmesini sağlayan hammadde ve diğer girdilerin
de satıcısı konumundadır. Bu savaşı dozunda tutmak mümkün olursa dünya
ticaretine de fazla zarar vermeden bir dengeye ulaştırmak da mümkündür. Ne var
ki Trump bu adımları atarken iki önemli hata yapmıştır: (1) Dozu kaçırmıştır.
(2) Zamanlamayı yanlış yapmıştır. Trump, Çin’le uğraşırken sadece Çin Yuanı’nın
düşük değerde tutulmaması konusuna eğilip onu sağlamaya çalışsa amacına ulaşır
ve başkalarına fazlaca zarar vermemiş olurdu. Ama bunu yapmak yerine
ayrıntılara girdi ve yaygın engellemelere başvurdu. Bunun da ABD – Çin ticareti
yanında birçok ülkeyle ticarete etkisi oldu. (2) Trump, bu adımları hızla
atarken ABD’nin küresel krizden çıktığını düşündü. Oysa ABD’de işlerin iyiye
gitmesi yeterli değildi. Avrupa ve uzak doğuda işlerin kötüye gitmesi dönüp
dolaşıp ABD ekonomisini de vurabilirdi. Öyle de oldu. Trump, ticaret
savaşlarıyla Çin’in daha da sıkıntıya girmesine yol açtı.
Dünya ticaret hacminin büyümesi
ile dünya ekonomisinin büyümesi arasındaki ilişkinin korelasyon katsayısı 0,97.
Yani neredeyse bire bir ilişki var. Son üç yılda bu iki değişken şöyle hareket
etmiş:
2017
|
2018
|
2019
|
|
Büyüme
|
3,8
|
3,6
|
3,0
|
Ticaret
Hacmi Artışı
|
5,7
|
3,6
|
1,1
|
Görüleceği gibi ABD ile Çin
arasındaki ticaret savaşının en üst noktaya çıktığı 2019 yılında ticaret hacmi
hızla düşmüş ve ekonomik büyümeyi de peşinden sürüklemiş.
Sıkıntı Çin’le kalmayacak gibi
görünüyor. ABD’nin geçen yıla göre sıkıntılı görünümü, Avrupa’nın bir türlü
toparlanamaması, uzak doğuda yaşanan durgunluk işaretleri ve gelişme yolundaki
ekonomilerin de bu gelişmelere ayak uydurarak yavaşlaması küresel krizi 3
Haziran 2015 tarihinde bu blogda yayımladığım “Kapitalizmin Sonu mu Geliyor?”
yazımdaki aşamaya sürükleyebilir:
“ABD ve Avrupa, küresel
ekonominin yaklaşık beşte ikisi büyüklüğünü oluşturuyorlar. İkisi aynı anda
krize girmiş olsaydı neden oldukları krizin büyüklüğü küresel sistemde çok daha
büyük bir depreme yol açacaktı. Öyle olmadı. ABD toparlanmaya geçtiğinde Avrupa
krizi başladı. Dolayısıyla küresel sistemde etkiler beşte bir ile sınırlı
kaldı. Buna karşılık gelişme yolundaki ekonomiler küresel ekonomide, sistemin
yarısı dolayında bir ağırlığa sahip bulunuyorlar. Dolayısıyla bunlarda çıkacak
bir kriz ABD ve Avrupa’nın yaratabileceği krizin toplamından çok daha ağır
hasarlar yaratabilir ve bu çapta bir kriz dönüp yeniden ABD ve Avrupa krizi
yaratarak kriz döngüsünü yeniden başlatabilir.
Aşağıdaki şema küresel krizin
döngüsel bir görünüm alması halinde ortaya çıkacak durumu gösteriyor.
Eğer gidişat şemada gösterdiğim gibi olur ve gelişmekte olan ekonomilere sıçrayacağını düşündüğüm küresel kriz o aşamada durdurulamazsa bu kez en başa dönerek krizi en baştan tetikleyecek konuma gelebilir. Ve eğer bu tür bir gelişme yaşanırsa tarihte ilk kez bir krizin ‘kriz kısır döngüsü’ yaratarak sürgit devam ettiğini görebiliriz.
Eğer gidişat şemada gösterdiğim gibi olur ve gelişmekte olan ekonomilere sıçrayacağını düşündüğüm küresel kriz o aşamada durdurulamazsa bu kez en başa dönerek krizi en baştan tetikleyecek konuma gelebilir. Ve eğer bu tür bir gelişme yaşanırsa tarihte ilk kez bir krizin ‘kriz kısır döngüsü’ yaratarak sürgit devam ettiğini görebiliriz.
Kapitalizm, ekonomik sistemler
içinde en esnek, en uyumlu olanıdır. Öylesine uyumludur ki kriz halinde dönüp
sosyalizmin yöntemlerini bile sisteme monte edebilmektedir. Bugüne kadar irili
ufaklı bütün krizleri bu esnek ve uyumlu yapısı sayesinde atlatmayı başardı.
Ama unutmamak gerekir ki önceki krizlerin hiçbiri küresel kriz değildi…Büyüdükçe,
yaygınlaştıkça esnekliğini kaybeden kapitalizm ilk kez çökme olasılığına yakın
bir görünüm içinde bulunuyor.”
küresel kriz konusunda
Küresel Kriz Menüsü: Stagflasyon mu Resesyon mu? 29 Haziran 2022İşler Karışıyor 10 Kasım 2021164 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.