Gösteriş Tüketimi ve Züppe Etkisi
‘Gösteriş tüketimi’ (conspicuous
consumption); ekonomi jargonunda uzun süredir kullanılan bir deyim. Thorstein
Veblen, sanayi devrimiyle birlikte sınıf atlamış olan sonradan görme
zenginlerin lüks tüketime yönelmelerini bu kavram çerçevesinde açıklamıştır.
Zamanla, gösteriş tüketimi
gelişmekte olan ülkelerde de ortaya çıkmıştır. Gelişmekte olan ülkelerde yeterli
gelire sahip olmayan hatta düşük gelirli olan çoğu insan, çevrelerine daha iyi
durumda olduklarını gösterebilmek, kendilerini kanıtlayabilmek için
gelirlerinin izin verdiği ölçülerin ötesinde harcama yaparlar. Örneğin borç,
harç son model cep telefonu alırlar.
‘Züppe etkisi’ (snob effect);
gösteriş tüketimine göre daha sonra ortaya çıkmış bir ekonomik – sosyolojik
tanımlamadır. John Maynard Keynes tarafından ortaya atılmış olan züppe etkisi, yüksek
gelirli insanların bir tüketim ürününe karşı taleplerinin düşük gelirli
insanların talebiyle ters yönde oluşmasını açıklayan bir kavramdır. Örneğin X
marka saat fiyatı yüksek olduğu için normal saatlere göre daha düşük talebe
sahiptir (talep yasası.) Buna karşılık fiyatı düştükçe talebi artmaz. Çünkü fiyatı
hala diğer saatlere göre çok yüksektir ve belirli gelirin altında geliri
olanlar fiyatı düşmüş olsa da bu saati pahalı bulur ve alamazlar. Buna karşılık
saatin fiyatı yükseldikçe bu saati talep edenlerin sayısında artış olur. Çünkü
bu saati alanlar artık saatin daha az kişide olacağını ve kendilerine önemli
bir statü sağlayacağını düşünerek hareket ederler.
Normal koşullarda normal mallar
için talep eğrisi soldaki şekilde olduğu gibidir. Fiyat düştükçe talep edilen
miktar artar, fiyat arttıkça talep edilen miktar azalır. Yukarıda X marka saati
esas alarak örneğini verdiğim bazı mallar için talep eğrisi sağdaki gibidir:
Fiyat arttıkça talep artar, fiyat düştükçe talep azalır.
Gösteriş tüketimi düşük gelirli
insanların statülerini yüksek göstermek amacıyla yaptıkları pahalı harcamaları,
züppe etkisi ise yüksek gelirli insanların durumlarını iyi göstermek için
yaptıkları gereksiz harcamaları anlatıyor.
Türkiye’de
uzunca bir süredir ücretler enflasyon kadar artmıyor. Ücret dışı gelirlerin de
en azından son bir yıldır enflasyon kadar artmadığını ekonominin küçülmesinden
çıkarabiliyoruz. Buna karşılık alışveriş canlı, lokantalar, kafeler dolu,
sokaklarda arabalar cirit atıyor. Bu durumu, AVM’lerin yeni gezi yerleri
görevini üstlenmesi, yazın serin kışın sıcak olması, insanların çoğu kez bir
çay içip uzun zaman kafelerde oturması gibi başka bazı durumların yanı sıra
kısmen gösteriş tüketimi kısmen de züppe etkisiyle açıklamak mümkün.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026105 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.