Köprü ve Otoyol Geçiş Ücreti Zamları
Ücret, ekonomide emeğin
sunulmasının, kiralanmasının bedelidir. Yani bir kişiyi bir iş yaptırmak için
tuttuğunuzda o kişiye sunduğu emeğin karşılığında ödenen bedele ücret denir. Bu
durumda köprü geçişi sırasında ödenen paraya ücret denmemesi geçiş fiyatı ya da
geçiş bedeli denmesi gerekir. Ama bu yanlış ifade yerleşmiş olduğu için olduğu
gibi bırakıp biz de ücret diyelim ve “galat-ı meşhur lügat-ı fasihten evladır” (yaygın
olarak kullanılan ifade sözlükte yazan doğrusuna tercih edilmelidir) deyişine
uyalım.
Bu hafta başından geçerli olmak
üzere köprü ve otoyol geçiş ücretlerine ortalama yüzde 20 zam yapıldı ve bu zam
oldukça tepki çekti. Tepki çekmesinin nedeni emek karşılığı ücret alanların
(gerçek ücret) alabildikleri zamların çok üzerinde olmasıydı. Yapılan
açıklamada köprü ve otoyollara her yıl ÜFE oranında zam yapılması gerektiği,
geçen yıl yüzde 33,6 oranındaki ÜFE artışına karşılık 21 aydır zam yapılmadığı
vurgulanıyor. Meselenin özü de burada zaten.
1980 öncesi dönemde, enflasyonun
yarattığı aşınmalar kamu fiyatlarına seçim ve oy kaygıları nedeniyle
yansıtılmaz kamu kesimi zamları, uygun bir zamanda yapılmak üzere bekletilirdi.
Seçim sonrasında gelen hükümet ertelenmiş zamları masada bulur ve ekonomi
zarara katlanma sınırına geldiği için hepsini yapmak zorunda kalırdı. 24 Ocak
kararlarıyla birlikte kamu kesimi fiyat artışlarının gerektiği zaman yapılması
uygulamasına geçildi. Başlarda bu uygulamaya uygun hareket edildi. Zaman
ilerledikçe ve iktidar partisi oy kaybetmeye başladıkça eski popülist eğilim
yeniden keşfedildi ve zamlar ertelenir oldu. Bunun sonucunda kamu kesimi
açıkları büyümeye ve kamu borçlanması artmaya başladı. 2001 krizi sonrasında
kamu kesimi mali disiplinini sağlama çabaları sonucu kamu kesiminde gereken
fiyat artışları da zamanında yapıldı. Bu eğilim uzunca bir süre devam etti
sonra iktidar partisinin oy kaybetmeye başlamasıyla birlikte zamlar yine
ertelenir oldu.
Köprü ve otoyol geçiş ücretleri
kamu kesimi gelirleri arasında belirli bir yer tutuyor. Enflasyon yükseldikçe
tıpkı özel kesimin sunduğu mal ve hizmetlere bu fiyat artışlarını yansıtmasında
olduğu gibi kamu kesiminin de bu artışları kendi sunduğu mal ve hizmetlere
yansıtması gerekiyor. Aksi takdirde kamu kesiminin giderleri enflasyon kadar
artarken gelirleri o kadar artmaz oluyor ve kamu açıkları büyüyor. Bu sefer büyüyen
açıkları ya yeni vergilerle ya da borçlanmayı artırarak finanse etmek
zorunluluğu çıkıyor ortaya. Ki bunların ikisi de sıkıntılı. İktidar partisi vergileri
artırsa oy kaybı sorunu bu kez orada karşısına çıkacak. Borçlanmayı artırarak
finansman bulsa bu kez borç yükü ve faizler yükselecek. Bu durumda yapılacak en
doğru şeyin bu zamları bekletmeden yapmak olduğu anlaşılıyor.
Zamları bekletmek ve bir defada
yapmak iki büyük sorun yaratıyor: (1) Bekletme süresi arttıkça ilgili kamu
kurumunun zararı arttığı ve bu da kamu kesimi borçlanmasını arttırdığı ve faizi
yükselttiği için bekletmeden yapılacak zamların toplamından daha fazlasını bir
seferde yapmak gerekiyor. (2) Bekletmeden yapılacak zamlara, miktarlar daha
küçük olacağı için, insanların tepkisi daha düşük olacakken bir seferde yüksek
oranlı yapılan zamlara insanların tepkisi çok daha yüksek olabiliyor.
Zamları bekletmek, mal ve hizmet
üreten kamu kurumlarına devletin müdahale etmesi alışkanlığından kaynaklanıyor.
Söz konusu kurumlar, gerçekten kuruluş statülerinde değinildiği gibi, özerk bir
yaklaşımla yönetilebilseler ve kamu kesiminin müdahalelerinden kurtulabilseler ne
zamlar bu kadar yüksek olmak zorunda kalacak ne de insanlar bu kadar tepki
gösterecek.
Türkiye’de devlet, özelleştirme
yapsa da fiyat tespiti alışkanlığından kurtulamıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202692 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.